De Groene Amsterdammer

Sluiten

Niet alles komt van de oude Grieken

JONA LENDERING
VERGETEN ERFENIS
Athenaeum-Polak & Van Gennep, 195 blz., € 19,95

door ROB HARTMANS

Een goed verhaal moet je niet doodchecken. Martin van Amerongen werd altijd nijdig als deze uitspraak aan hem werd toegeschreven. Maar waarom eigenlijk? Het is namelijk een wijdverbreide opvatting, die bovendien essentieel is voor elke cultuur. Een goed, mooi, zingevend verhaal biedt immers vaste grond onder de voeten, vormt het fundament waarop een samenleving een eigen identiteit kan bouwen.
Een van de mooiste verhalen, dat vooral na 11 september 2001 nog populairder is geworden, is dat over de bronnen van onze westerse beschaving. Het is een verhaal dat er al vroeg wordt ingestampt: onze cultuur is niet alleen sterk beïnvloed door de joods-christelijke traditie, maar ook door de erfenis van de oude Grieken en Romeinen. En terwijl die eerste pijler voor de meeste mensen niet veel meer betekent dan een reeks waarden en normen, oefent vooral de Klassieke Oudheid nog altijd veel aantrekkingskracht uit.
Wie het een beetje voor elkaar heeft en niet al te domme kinderen heeft, gaat door roeien en ruiten om zijn kroost op een categoraal gymnasium geplaatst te krijgen. Wat de leerlingen daar te horen krijgen lijkt over het algemeen op wat in een recent geschiedenisboek voor het vwo te lezen valt: ‘De invloed van de Klassieke Oudheid is niet alleen terug te vinden in onze taal, literatuur, beeldende kunst en architectuur, maar ook in onze normen en waarden en in de manier waarop we bestuurd (willen) worden.’
Het is inderdaad een prachtverhaal, dat ook met veel succes aan de man wordt gebracht door een bestsellerauteur als Tom Holland, maar zodra je het gaat checken beginnen de problemen. In Vergeten erfenis laat Jona Lendering niet alleen zien hoe deze mythe in de wereld is geholpen, maar probeert hij tevens duidelijk te maken hoe complex de ontstaansgeschiedenis van onze cultuur is. Hij doet dat onder meer door een onderscheid te maken tussen invloed en inspiratie. Dat kunstenaars, schrijvers of architecten nog altijd gebruik maken van een vormentaal die ontleend is aan het oude Griekenland zegt op zich niet zo veel, dat is vooral een kwestie van smaak. Ook als aan het einde van de achttiende eeuw lieden als Johann Winckelmann en Wilhelm von Humboldt zich vooral waren gaan interesseren voor de cultuur van de Maya’s in plaats van die van de oude Grieken was de Industriële Revolutie er gekomen.
Een cultuur wordt gevormd door een reeks ‘structurerende elementen’, die generaties lang het handelen van individuen en samenlevingen beïnvloeden. Voorbeelden hiervan zijn de uitvinding van het schrift, de codificatie van het recht, de mathematica, logica, de krijgskunst, het gelijkheidsideaal, de universiteit, experimentele wetenschap, de scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting en de moderne natuurwetenschappelijke methode.
De Grieken hebben een artistieke en literaire vormentaal gecreëerd die eindeloos geïmiteerd is, en ook de logica en het systematisch nadenken over oorlogvoering zijn op hun conto te schrijven, maar veel ‘verworvenheden’ van de westerse beschaving komen uit andere – vroegere of latere – cultuurkringen. Dat de originaliteit van de Grieken vaak zo bejubeld wordt, komt doordat veel mensen nauwelijks een idee hebben van wat er aan hen vooraf ging. Vooral sinds de ontcijfering van het spijkerschrift is duidelijk geworden op welk hoog peil de Assyrische en Babylonische beschavingen stonden. Hier ontstonden bijvoorbeeld literaire teksten die sporen hebben nagelaten in verschillende Griekse en joodse geschriften. Ook werd in Mesopotamië een begin gemaakt met het codificeren van het recht en ontwikkelde zich een wetenschappelijke methode die gekenmerkt werd door de empirische cyclus van waarneming, het zoeken naar wetmatigheden en het toetsen van resultaten.
Maar ook latere kenmerken van onze cultuur zijn niet zomaar toe te schrijven aan de Grieken. In weerwil van wat tal van politici en schoolboekenschrijvers denken heeft ons politieke bestel niets te maken met de Atheense democratie, maar vindt die zijn wortels in de Middeleeuwen. Toen propageerde een denker als Marsiglio dei Mainardini (beter bekend als Marsilius van Padua) de scheiding tussen kerk en staat, de scheiding tussen de wetgevende en uitvoerende macht, en de gekozen vorst – begrippen die de Grieken volkomen vreemd waren.
Ook het gelijkheidsideaal, de experimentele wetenschap en het idee dat wetenschap vooral gedijt in een autonome omgeving, waarin professionele onderzoekers in alle vrijheid hun bevindingen bespreken, zijn geen Griekse vindingen. Het zijn denkbeelden die tussen pakweg 900 en 1200 na Christus ontstonden in de islamitische wereld. Voor geheide islam-bashers zal het even slikken zijn, maar Lendering geeft heel goede argumenten voor de stelling dat de eerste Europese universiteiten werden gemodelleerd naar de thans zo verfoeide madrassa’s of koranscholen.
In dit prettig geschreven en tegendraadse boek haalt Lendering veel overhoop en ongetwijfeld zullen allerlei experts hier en daar wat aan te merken hebben, dat neemt echter niet weg dat je wel over een heel uitzonderlijke eruditie moet beschikken wil je uit Vergeten erfenis niets opsteken. In ieder geval slaagt de auteur erin de lezer na te laten denken over zulke moeilijk grijpbare begrippen als ‘invloed’ en ‘culturele identiteit’. En dat door het ‘checken van de feiten’ het standaardverhaal over de erfenis van de Klassieke Oudheid onderuitgehaald wordt is helemaal niet erg; ervoor in de plaats komt een veel boeiender, gelaagder en rijker verhaal.

Wachtwoord toesturen Problemen met inloggen?