De Groene Amsterdammer

Exclusief

De Groene Amsterdammer jaargang 2014 nummer 43

Iedereen

In Den Haag

Reuring

De cultuurwereld is al bezig oplossingen te zoeken voor de kaalslag. 'Het is niet onopgemerkt gebleven', zou staatssecretaris Halbe Zijlstra kunnen mompelen. Zou hij weten waaruit dat komt?

door AUKJE VAN ROESSEL

DE LAWINE aan ingrijpende maatregelen die het kabinet recent over het land uitstort, beneemt je de adem. Het is voor de hardwerkende Nederlander, de burger waar dit kabinet zo aan hecht, niet meer bij te houden wat er aan bezuinigingen over hem heen komt gerold. Dat zal één van de redenen zijn waarom er geen grootscheeps verzet op gang komt. Zou het orkestreren van die lawine met het oog op dat effect ook bewust beleid zijn van dit minderheidskabinet?
Toch is het ook dan niet de enige reden waarom het relatief zo rustig blijft in de samenleving, al zijn er dan wel protesten geweest zoals de schreeuw om kunst, de stakingen bij het openbaar vervoer en de stoet hoogleraren op het Binnenhof. Dat de protesten onvoldoende tot wasdom komen, is ook omdat niet te overzien is hoe de stapeling van maatregelen het individu gaat raken en omdat de samenleving zo versnipperd is dat solidariteit ontbreekt en er veel begrip is voor de breed door de politiek uitgedragen notie dat er als gevolg van de economische crisis bezuinigd moet worden. En, niet te vergeten, omdat er misschien gewoon wel veel Nederlanders zijn die vinden dat burgers en organisaties niet zo moeten leunen op de overheid, het motief dat premier Mark Rutte steeds weer aandraagt bij de verdediging van alle ingrepen. Zijn partij, de VVD, is tenslotte een jaar geleden de grootste partij geworden in de Tweede Kamer, hetgeen herbevestigd is bij de recente verkiezingen voor de Eerste Kamer.
Ook bij het verdedigen van de bezuiniging van tweehonderd miljoen euro op cultuur, een kwart van het huidige budget en daarmee relatief de grootste ingreep, gebruikte Rutte dat motief weer. De wereld van de kunst staat volgens hem 'te veel met de knip open naar Den Haag'. Dat soort taal doet het goed bij een aanzienlijk deel van het electoraat. Partijgenoot staatssecretaris Halbe Zijlstra verwijst in zijn nota over het nieuwe cultuurbeleid Meer dan kwaliteit, die hij vorige week naar het parlement stuurde, ook naar die open knip, al spreekt hij keurig van subsidieafhankelijkheid.
Om zijn argumentatie kracht bij te zetten haalt Zijlstra, politiek heel vilein, twee voorgangers aan en probeert hen daarmee partners in crime te maken: Hedy d'Ancona en haar PVDA-partijgenoot Rick van der Ploeg. De eerste was twintig jaar geleden minister van Cultuur en vijf jaar geleden voorzitter van een commissie die adviseerde over de podiumkunsten. In die laatste hoedanigheid concludeerde zij dat de podiumkunsten te veel waren 'losgezongen' van de samenleving. Koren op de molen van Zijlstra.
Van der Ploeg was tussen 1998 en 2002 in een kabinet van PVDA, VVD en D66 vier jaar staatssecretaris voor Cultuur. Net als Zijlstra schreef hij een nota, Cultuur als confrontatie. Die deed in de kunstwereld destijds ook veel stof opwaaien, maar toen omdat Van der Ploeg daarin pleitte voor, kort samengevat, popularisering en multiculturalisering. De kunst moest meer jongeren en allochtonen weten te bereiken. Dat was toen vloeken in de kunstkerk: populair riekte naar het loslaten van artistieke criteria en allochtonen maakten zelf wel uit of ze zich aan de westerse cultuur gingen laven.
De huidige staatssecretaris maakt er nu dankbaar gebruik van dat Van der Ploeg destijds schreef dat 'de dominantie van specialisten en de veilige haven van een stelsel van aanbodsubsidies de dynamiek in de gesubsidieerde sector hebben belemmerd'. Dat is namelijk een wat ingewikkelde manier om te zeggen dat de kunstwereld de knip open heeft naar Den Haag en weinig vernieuwend is. Cultureel ondernemerschap, Van der Ploeg was er al voorstander van.
Zijlstra had in zijn nota nóg een voorganger kunnen aanhalen: Elco Brinkman, minister van Cultuur in de jaren tachtig en sinds vorige week senator en fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Maar een CDA-minister die in zijn tijd al pleitte voor meer zelffinanciering en minder overheidsbemoeienis in de kunstwereld maakt politiek minder indruk als steunpilaar van een staatssecretaris in een VVD/CDA-kabinet dan twee PVDA'ers.
Voor Zijlstra zijn de codewoorden van zijn nieuwe cultuurbeleid: ondernemend en innovatief. Er moet meer geld uit de markt en van vermogensfondsen en mecenassen komen, en als kunstenaars minder zeker zijn van subsidie worden ze vanzelf vernieuwend, dat is de idee. Met dat doel voor ogen wijst de staatssecretaris het advies van de Raad voor Cultuur over de bezuinigingen op grote onderdelen af. De raad wilde meer tijd nemen en de kaasschaaf hanteren. Het schokeffect daarvan vindt Zijlstra echter te gering. Dan zou het alleen maar een bezuiniging zijn, precies het verwijt dat deze staatssecretaris niet wil krijgen. Het gaat volgens hem immers om een wezenlijke hervorming. Premier Rutte benadrukt overigens bij elke ingreep van zijn kabinet dat het om een echte hervorming gaat. Inmiddels is er zelfs een ritueel ontstaan: de oppositie roept dan kaalslag, het kabinet spreekt juist van een kwaliteitsimpuls. Dat is meer dan politieke retoriek, hier gaapt een kloof.
De cultuurwereld vindt het - zacht gezegd - niet leuk wat er over haar heen komt, maar al voordat Zijlstra's plannen vastomlijnd waren, is ze in beweging gekomen. Orkesten praten met elkaar over samenwerking om op overheadkosten te kunnen besparen, jeugdtoneel praat met volwassenentoneel en dansinstellingen tasten elkaar af op nieuwe mogelijkheden. Ook zijn verschillende soorten kunstinstellingen, zoals het Koninklijk Concertgebouworkest, het Mauritshuis en het Nederlands Dans Theater met elkaar aan de slag gegaan om gezamenlijk fondsen te werven. Het is precies de reuring die Zijlstra beoogt. Hij gebruikt dat al als wapenfeit. Maar is dat wel een kunst als je zo hard snoeit in het budget?
'Het is niet onopgemerkt gebleven.' Dat kan deze staatssecretaris zeker mompelen. Maar zou hij weten uit welke klassieker dat citaat komt?

Wachtwoord toesturen Problemen met inloggen?