De Groene Amsterdammer

Sluiten

Overleven van de smaadpot

Satirisch blad van rechtszaak naar rechtszaak

Het Britse satirische blad Private Eye maakt korte metten met corrupte politici, frauduleuze directeuren en hypocriete journalisten.

door PATRICK VAN IJZENDOORN

ELKE TWEE WEKEN kijkt het sjoemelende deel van de Engelse natie met angst en beven uit naar de verschijning van het satirische blad Private Eye. Welke gemeentebesturen hebben zich laten omkopen door projectontwikkelaars? Welke bedrijven hebben belasting proberen te ontduiken? Welke politici hebben hun achterban bedrogen? Welke journalisten hebben zich schuldig gemaakt aan hypocrisie? Welke liefdadigheidsinstellingen bleken niet zo lief zijn te geweest? Het 48 jaar oude blad, dat een weldadige hoeveelheid parodie, satire en ironie biedt (geschatte oplage 96.000, eigendom van een groep aandeelhouders, onder wie de erven Dirk Bogarde) geldt als een vingeroefening in onderzoeksjournalistiek.
Waar andere bladen hard bewijs eisen voor hun nieuwtjes, daar neemt de redactie van Private Eye genoegen met circumstantial evidence, zoals dat in de rechtbank zou heten. Alle stukken worden anoniem of onder pseudoniem geschreven. Het vermoeden bestaat dat journalisten van dagbladen soms bijdragen leveren die door hun eigen hoofdredacteuren zijn tegengehouden. Dat brengt met zich mee dat Private Eye-hoofdredacteur Ian Hislop, bekend als panellid in Have I Got News For You?, de meest voor smaad aangeklaagde journalist van het land is. Dat heeft te maken met de Engelse libel, gevreesd door de omgekeerde bewijslast.
Libel laws waren ooit bedoeld om de reputatie te beschermen van aristocraten, maar worden nu gebruikt door directeuren, voetballers, acteurs, fotomodellen en oliesjeiks. Private Eye is in het verleden aangeklaagd door onder anderen de bankier/politicus James Goldsmith, de krantenbaron Robert Maxwell (‘Captain Bob’) en de vrouw van de Yorkshire Ripper. Een paar keer stond het periodiek – dat met zijn schoolkrantachtige opmaak in de bewonderenswaardige traditie van het Engelse amateurisme staat – op de rand van de afgrond, maar anders dan collega Living Marxism overleefde het alle processen, onder meer dankzij een aparte smaadpot.
Sterker, meer dan ooit belicht het blad het gevaar van de smaadwetten voor de persvrijheid. Zo schreef het als enige over de weigering van uitgever Random House om John Sweeney’s Wayne Rooney-biografie Roo Unzipped te publiceren na dreigementen van de inmiddels voor meineed veroordeelde agent van de voetballende Lionheart. Ook schreef het kritisch over Alisher Usmanov, de Oezbeekse oligarch en grootaandeelhouder van Arsenal die volgens de voormalige Britse ambassadeur in Oezbekistan een gangster is. De dreigementen van Usmanovs advocaten zorgden voor zelfcensuur bij de Engelse pers.

REGELMATIG heeft het blad zulke mooie onthullingen dat andere kranten het nieuws oppakken. Dat gebeurde toen de Eye publiceerde over dubieuze belastingconstructies van het supermarktconcern Tesco. The Guardian schreef het over, maar deed dat dermate onnauwkeurig dat het naar de rechtbank werd gesommeerd. De krant had zowel het soort belasting als het bedrag verkeerd, maar wist de zaak te schikken. Thans betwist het de rekening van advocatenkantoor Carter Ruck, de ‘libel-specialisten’ die in de kolommen van Private Eye steevast worden aangeduid als ‘Carter Fuck’. Op de rekening van tachtigduizend pond staan onder meer onkosten voor ‘twaalf minuten het lezen van Private Eye’ (honderd pond).
De affaire verleidde hoofdredacteur Alan Rusbridger tot een commentaar waarin hij tekeergaat tegen de smaadwetgeving, en tegen het feit dat het in Engeland 140 keer duurder is om je juridisch tegen een aanklacht te verdedigen dan in de rest van Europa. De Eye schreef vervolgens dat deze progressieve ochtendkrant, net als zijn concurrenten, te laf is om over de Brits-Iraakse miljardair Nadhmi Auchi te berichten. Immers, elke krant die schrijft dat deze financier, in 2003 door een Franse rechtbank voor het aannemen van steekpenningen veroordeeld, een fraudeur is die banden heeft met vertrouwelingen van Barack Obama, kan een dreigbrief van Carter Ruck tegemoet zien. Het kantoor had zelfs zo’n brief gestuurd naar de Amerikaanse onderzoeksjournalist Evelyn Pringle.
Zij beriep zich op artikel 1 van de Amerikaanse grondwet en dreigde het kantoor met een aanklacht wegens harassment. Pringle’s brief tekent de groeiende weerstand in de Verenigde Staten tegen de Engelse libel. Dat heeft te maken met het fenomeen smaadtoerisme, het enige soort toerisme dat momenteel floreert op het eiland. Elke plutocraat of onderneming die een reputatie denkt te hebben die bescherming verdient, wordt door de hoogste Britse smaadrechter David Eady met open armen ontvangen. Een paar internethits op Engelse bodem zijn genoeg voor een flexibele jurisdictie. Zo kon de geïmplodeerde IJslandse bank Kaupthing in Londen een Deense krant aanklagen en sleepte de Griek Alexis Mardas The New York Times voor de Londense rechter nadat de krant deze oud-medewerker van The Beatles een charlatan had genoemd.
Amerikanen reageerden ontsteld toen Eady de Amerikaanse schrijfster Rachel Ehrenfeld veroordeelde wegens beweringen in haar boek Funding Evil over de banden tussen de Saoedische bankier Khalid Bin Mahfouz en al-Qaeda. Hoewel het boek niet in Engeland was verschenen, bepaalde Eady dat Ehrenfeld 25.000 dollar smartengeld moest betalen en dat de oplage moest worden vernietigd. Amerikaanse senatoren, onder wie Joe Lieberman, werken nu aan een wet waarin staat dat Eady-achtige vonnissen niet hoeven te worden uitgevoerd in de VS.

HET BRITSE parlement is inmiddels ook wakker geworden. In een debat noemde Labour’s Denis MacShane het smaadtoerisme een internationaal schandaal, terwijl de Tories zich zorgen maken over de gevolgen van Eady’s uitspraken voor onderzoek naar moslimterrorisme. Hoe absurd de situatie momenteel is bleek toen The Times een artikel verwijderde waarin stond dat de smaadwetten een gruwel zijn, want ‘they favour rich, litigious bullies at the expense of the freedom of expression’. De auteur van het stuk had de kinderachtige smaadzaak van de opvoedingsgoeroe Gina Ford tegen mumsnet.com (na een lasterlijke opmerking van een lezer) als kapstok gebruikt. Ford dreigde, de krant verwijderde het stuk en Private Eye bespotte de lafheid van zijn brave collega’s.

Wachtwoord toesturen Problemen met inloggen?