Hartmans geeft bovendien een overzicht van de inhoud en betekenis van andere relevante publicaties van de Fransman (over Amerika en de Franse Revolutie van 1789).
Dit overzicht laat de Franse koloniale politiek die Tocqueville in de jaren 1840 bepleitte ('notre grande affaire') met betrekking tot Algerije geheel buiten beeld. Irrelevant? Tocqueville wijdde ruim driehonderd pagina's aan Algerije, nog afgezien van zijn brieven. De Franse kolonisatie diende gepaard te gaan, schreef hij, met militaire overheersing. De zich hiertegen verzettende Algerijnse leider emir Abd-el-Kader - een 'cromwelliaanse moslim' - moest zo snel mogelijk worden omgebracht. Speciale mobiele korpsen dienden zich op de rebellerende moslimstammen te werpen. Verder moest een grote Franse legermacht de Arabieren laten beseffen dat niets in Algerije Frankrijk kon tegenhouden. Het platbranden van oogsten, razzia's - Tocqueville achtte het geoorloofd. Evenals het met de grond gelijk maken van steden die zich binnen het machtsbereik van Abd-el-Kader bevonden.
De ingrediënten van een koloniaal schrikbewind zijn hier dus volop aanwezig. Of dit koloniale experiment een uitvloeisel vormde dan wel in tegenspraak was met Tocqueville's conservatief-liberale visie is een open vraag. Ontbreken mag dit aspect in elk geval niet.

OTTO VAN DE HAAR, Amsterdam