21 vragen aan… Anjet Daanje

De F. Bordewijk-prijs van 2020 gaat naar Anjet Daanje (1965). Haar oeuvre bleef lang onopgemerkt bij het grote publiek. Maar na een lyrische recensie in NRC is haar nieuwste roman De herinnerde soldaat inmiddels toe aan zijn zevende druk. Tijdens de lockdown beantwoordde Daanje 21 dagen achtereen een vraag over haar nieuwste roman en de literatuur.

Wat was het mooiste moment tijdens het schrijven van De herinnerde soldaat?
Ik heb de roman van begin tot eind met veel plezier geschreven. Ik zag op tegen het moment dat de roman klaar zou zijn, en ik afscheid van de twee hoofdpersonen zou moeten nemen. Mooi en magisch zijn altijd de momenten waarop blijkt dat, zonder dat ik het zo heb bedacht, twee subplotlijntjes feilloos in elkaar passen. Vreemd genoeg komt dat geregeld voor.

Identiteit is een van de thema’s in De herinnerde soldaat. Is identiteit iets waar je je veel mee bezighoudt?
Identiteit wordt vaak als politiek thema gezien, een eigenschap waarmee je iemand in één woord kunt karakteriseren. Het interessante en mooie van mensen is nu juist dat ze zo complex zijn, met allerlei innerlijke tegenstrijdigheden. Mijn roman gaat over het begrip identiteit omdat de hoofdpersoon Amand zijn geheugen kwijt is en niet weet wie hij is. Als je al je ervaringen bent vergeten, wie ben je dan nog? Amand bouwt zijn zelfbeeld vooral op uit wat anderen hem over hem vertellen. Hij wordt een soort fictief persoon, met een fictieve identiteit. Het was mijn bedoeling om daarmee het determinisme en simplisme van het politieke gebruik van het woord identiteit te bevragen. Een pleidooi voor de mens als mens, en niet als bordkartonnen figuur.

© Henk Veenstra

Heeft een recensent ooit iets kritisch geschreven over je werk waarvan je dacht: hij/zij heeft een punt?
Niet dat ik me kan herinneren. Veel recensies zijn teleurstellend oppervlakkig, ze vertellen voornamelijk de plot van een roman na, wat ik trouwens verschrikkelijk vind, want recensenten doen dat vaak op een spottende toon, waardoor ieder verhaal belachelijk lijkt.

Heb je verborgen talenten? Als je geen schrijver zou zijn, wat zou je dan zijn?
Ik heb ooit wiskunde gestudeerd dus misschien was ik wiskundige geweest. Ik weet niet of ik daar gelukkig van was geworden, want het liefst creëer ik iets. Een hele wereld in de hoofden van andere mensen oproepen is magisch. Als de roman nog niet was uitgevonden zou dat nu onmiddellijk moeten gebeuren.

Welke schrijver is naar jouw idee het meest onderschat?
De Britse schrijfster Stevie Davies.

En het meest overschat?
De cyclus van Lucinda Riley over de zeven zusters. Veel mensen vinden dat fantastische boeken, er zijn er wereldwijd geloof ik twintig miljoen van verkocht. Volstrekt onbegrijpelijk, beroerde romans zijn het. Dat is niet alleen mijn mening, maar ook tamelijk objectief vast te stellen. Alles wordt uitgelegd, de personages bestaan alleen uit clichés, de plot is vergezocht en het verhaal is ook niet spannend.

Wat is de mooiste sterfscène in een roman?
In ieder geval de origineelste sterfscène is die van Heathcliff in Wuthering Heights van Emily Brontë. Heathcliff sterft omdat hij door de geest van zijn geliefde Cathy wordt achtervolgd. Telkens als hij wil gaan eten wordt hij door haar afgeleid, en dus sterft hij van de honger, maar wel als een gelukkig mens omdat hij eindelijk met zijn Cathy is herenigd. De meid die ‘s ochtends zijn lichaam vindt treft hem aan met a frightful, life-like gaze of exultation in zijn ogen.

En de mooiste seksscène?
Een seksscène moet iets nieuws over de emoties van de hoofdpersonen vertellen, het verhaal een stapje verder brengen. Dat is in weinig romans die ik heb gelezen het geval. Een uitzondering is On Chesil Beach van Ian McEwan, dat zich afspeelt rond 1960 in Engeland. Florence is enorm bang voor haar eerste keer, maar durft daar tegen Edward niets over te zeggen, want hij wil niets liever dan met haar vrijen. Hun huwelijksnacht – een seksscène van tien pagina’s – wordt een enorm fiasco, zij vindt de seks zo weerzinwekkend dat ze wegvlucht, en hij voelt zich afschuwelijk door haar vernederd. Na die ene nacht laten ze hun huwelijk ongeldig verklaren, maar ze houden wel van elkaar en blijven allebei hun leven lang aan elkaar denken. Een droevig verhaal, de lezer blijft met het gevoel achter dat als ze eerlijk tegen elkaar hadden durven zijn, ze nog bij elkaar zouden zijn geweest.

Wie van je tijdgenoten worden over honderd jaar nog gelezen?
In Engeland en Frankrijk draagt men schrijvers van lang geleden nog op handen, maar in Nederland worden Couperus en Vestdijk al nauwelijks meer gelezen. Nederlandse schrijvers van nu hoeven zich dus weinig illusies te maken.

Met welk personage uit de wereldliteratuur zou je graag dineren? Waar zouden jullie het over hebben?
Een dinerafspraak met een personage uit een roman zou een moord zijn op die roman, dus ik zou vriendelijk bedanken voor het aanbod. Het aantrekkelijke van een roman is dat je voor de duur van de roman dat personage wordt. Zo’n diner zou een enorme ontgoocheling zijn, want dan zou dat personage ineens een ander mens blijken te zijn, met een innerlijk gevoelsleven dat ik niet langer ken. Geen geliefde, geen vriend, een vreemde. Ik zou allerlei intieme zaken over het personage weten, maar het personage niets over mij. Ik zou een soort stalker lijken.

Welke klassiekers heb je tot je schaamte nooit gelezen?
Veel nieuwere, vooral Amerikaanse romans die iedereen tegenwoordig leest. Mijn bezwaar is dat ze vaak volgens creative writing-regels zijn geschreven. Ook de klassieken, de Ilias en Odyssee uitgezonderd, heb ik niet gelezen want ik heb geen gymnasium gedaan. Aan de bijbel moet ik ook nog beginnen.

Wat is je ‘guilty pleasure’?
Ik heb jarenlang realityseries gekeken. Expeditie Robinson is de interessantste. Omdat de kandidaten honger moeten lijden, vaak nauwelijks slapen en het samen moeten zien te redden, wordt duidelijk hoe dun het laagje menselijke beschaving is. Zonde dat er steeds meer spelletjes worden bedacht om de kandidaten en kijkers bezig te houden. Mijn ideaal zou zijn dat ze een aantal mensen op een onbewoond eiland zouden zetten, en verder niets. Geen regels, geen spelletjes, geen kandidaten wegstemmen, ook geen vaststaand einde van het programma, alleen de belofte dat degene die als laatste overblijft – nadat alle andere uit zichzelf zijn vertrokken – een groot geldbedrag krijgt. En dan kijken wat er gebeurt.

Welk boek zou iedereen op z’n achttiende gelezen moeten hebben?
Ik wil niet beweren dat iedereen voor zijn achttiende Jane Eyre van Charlotte Brontë moet hebben gelezen, maar als je dat wel doet begrijp je hopelijk voor de rest van je leven wat er zo mooi aan lezen is.

Wie zijn uw favoriete dichters?
Uit Nederland Leo Vroman en Rutger Kopland – ik deel hun manier van denken, zij hebben ook een exacte opleiding genoten. Daarnaast Emily Brontë en Emily Dickinson.

Werkt u aan een nieuwe roman?
Ja. Het eerste hoofdstuk speelt zich af rond 1850 in Engeland, daarna schuift elk hoofdstuk een eindje op in de tijd, eindigend in Groningen, nu. Hoofdthema’s zijn de dood en de illusies die mensen zich maken om, ondanks het feit dat we ooit allemaal doodgaan, hun leven zin te geven. In de negentiende eeuw gaven mensen hun leven vooral vorm door religie, of bijgeloof, in de loop van anderhalve eeuw is dat verschoven naar zaken als verbeelding, kunst, wetenschap maar ook spiritisme, complottheorieën en ‘ietsisme’.

Woolf of Austen?
Woolf

Emily of Charlotte Brontë?
Dit is echt de gemeenste vraag voor mij die je maar kunt verzinnen. De roman waaraan ik nu werk is geïnspireerd door hen allebei, dus het is een beetje alsof ik tussen twee geliefden moet kiezen. Eigenlijk kan ik alleen argumenten voor Emily verzinnen – ze is als persoon intrigerender, Wuthering heights is superieur aan Charlotte’s beste roman en haar gedichten zijn beter. Toch kies ik Charlotte, omdat haar romans met zo veel psychologisch inzicht en overgave zijn geschreven.

Dostojevski of Tolstoj?
Dostojevski

Ferrante of Knausgard?
Ferrante

Proust of Joyce?
Proust. Als interviewers mij vragen welke roman mijn leven heeft veranderd, noem ik altijd Op zoek naar de verloren tijd.

Murakami of Philip Roth?
Ik heb nooit Murakami gelezen. Maar welke andere schrijver je ook tegenover Roth had gezet, die had ik toch niet gekozen.