24 uur per dag visite

Het uit Amerika overgewaaide fenomeen Talkradio probeert wortel te schieten in Nederland. De hele dag gepraat. Geen meningen, maar verhalen. Bellers, eenzamen en gekken genoeg. Nu de reclame-inkomsten nog.
VRIJDAGOCHTEND 9.30 uur. Presentator Paul van Liempt is zojuist gearriveerd ten burele van Talkradio en bekijkt nog even een aantal mogelijke onderwerpen voor zijn uitzending. Hij heeft een groot schrift vol kranteartikelen bij zich met daarin informatie over allerhande actualiteiten die hij in zijn programma kan aansnijden. Vijf dagen per week babbelt hij samen met zijn luisteraars drie uren vol. Gemeentepolitiek, etnische registratie en het onderwijssysteem behandelt hij net zo lief als de optimale kooktijd van een eitje, de finesses van het ambachtelijke geitenfokken en voor de jonge vader het voordeel van de draagzak voor baby’s. Elke werkdag van tien tot één. Verpakt in zalvend stemgeluid verlaten briesjes woorden zijn mond, de hele dag.

Dit is Talkradio, de zender die onder begeleiding van een presentator gemaakt wordt door eenieder die wil bellen. Slechts onderbroken door vier keer per uur wat nieuws en op feestdagen een reclameblok, spat de taalstortvloed heen en weer: van de meest onzinnige, esoterische waanvoorstellingen, jammerklachten van eenzame bejaarden en seksuele confessies die elke gezonde seksuele drift op slag voor maanden doet verlammen, tot uiterst serieuze en heldere analyses van beurs, politiek en ander maatschappelijk ongerief. Meningen, discussies - ze zijn niet verboden, maar de beller wordt geprest zo snel mogelijk zijn eigen verhaal te doen. Wáárom hangt hij een bepaalde mening aan? Spreekt hij soms vanuit eigen ervaring?
Talkradio bestaat uit een aaneenrijging van anekdotes, gewone mensen vertellen elkaar verhalen over de kleine en de grote dingen van het leven. Dit is de zender die vierentwintig uur per dag op visite komt. Hier wordt over alles gesproken dat ook op de verjaardagsborrel van tante Annie aan bod kan komen. Talkradio is gewoon gezellig.
TEGEN TIENEN loopt het programma van Theo van Gogh en Fréderique Spigt ten einde. De juiste apparatuur is nog niet binnen en daarom zit de telefonist fluisterend en met de hand voor de hoorn van een huis-tuin-en-keukentelefoon bijna op schoot bij Spigt. Het is nog even behelpen in de krappe studio in het Hilversumse gebouw van de Wereldomroep, maar binnenkort verhuist de zender naar een mooi (en streng beveiligd) pand aan de Vondelstraat in Amsterdam.
De presentatoren zijn al enige tijd verwikkeld in een heftige discussie over ‘seksuele integriteit’. Ze stappen daar slechts vanaf als zich weer een beller aandient die wil reageren op het thema doodstraf. Maar als het even kan, begint Van Gogh weer over de gemene grijns die op het gelaat van Spigt verscheen toen ze zei zijn piemel wel af te willen bijten. Gewoon, om eens te weten hoe dat dan voelt. Weer wordt hun gekibbel onderbroken. Nu door Mirjam, die mordicus tegen de doodstraf is en er een gedicht over heeft geschreven. 'O nee’, kreunt Van Gogh, maar het vers hangt al in de ether, want Talkradio blijft altijd geïnteresseerd in de diepste zieleroerselen van de luisteraar.
10.30 uur. Bij Van Liempt beginnen de telefoontjes langzaam op gang te komen, hij zal er uiteindelijk een kleine veertig krijgen. De telefonist heeft Eppo Gutteling, fractievoorzitter van de PvdA in Apeldoorn aan de lijn. Gutteling is bestuurslid van de stichting Drugsbeleid en wordt binnen een minuut door Van Liempt vakkundig uit zijn ambtelijk discours getrokken. Of hij zelf wel eens heeft gebruikt, wil de presentator weten. En heeft híj kinderen die wel eens naar een coffeeshop gaan?
Volgende beller, volgende onderwerp. De heer Van der Maat uit Amsterdam rijdt wel eens zwart. Maar weet je hoe dat komt? Dat komt omdat hij blind is. Als hij zijn strippenkaart een automaat in duwt, kan hij helegaar niet zien of het ding al vol is of niet! Logisch toch, dat hij zwartrijdt.
Nieuwe beller, nieuw onderwerp. De heer De Wilt moet wat van het hart: over etnische registratie van buitenlanders. Hij heeft een pasklare oplossing voor het probleem van allochtone criminelen: 'Gewoon het Nederlanderschap ontnemen en wegsturen!’ Gisteren had hij nog gezien hoe een islamitische vrouw in elkaar geslagen werd 'door een van die mensen’. 'Goh’, klinkt Paul van Liempt op, 'en wat deed u daar toen aan?’
Verder dan wat excuserend gemompel komt mijheer De Wilt niet meer. En zonder een oordeel te vellen besluit Van Liempt het gesprek: 'Mijnheer De Wilt, u hebt gezegd.’
En hupsakee we gaan weer terug naar het zwartrijden. Leila - 'Ik zie eruit als een keurig mevrouwtje’ - uit Amsterdam heeft zich aangemeld. Zij rijdt altijd zwart. Dat blijkt in haar geval een wel heel praktisch voordeel te hebben. Leila ontdekte namelijk - 'het moet te maken hebben met de stoot adrenaline die je krijgt’ - dat zwartrijden haar steeds weer stante pede afhelpt van dat nare eczeem waar ze zo'n last van heeft.
HET UIT AMERIKA overgewaaide fenomeen praatradio begint wortel te schieten in Nederlandse bodem. Op Radio 1 zijn korte inbelprogramma’s te horen en ook op de andere zenders kunnen klagende huisvrouwen, betweterige oud-ooms en doorgedraaide intellectuelen bellen naar sekstherapeuten, relatie-experts, zedenmeesters en Jomanda ('Dat kan zijn hoor, dat u daar een storing voelt, maar ik krijg het alleen op links binnen’).
In Amerika is praatradio al jaren big business. Elke uit de kluiten gewassen stad houdt er meerdere zenders op na waar het gesproken woord vierentwintig uur per dag de dienst uitmaakt. De een zendt slechts nieuws en gesprekken over sport uit, de ander slingert louter politiek de ether in. Weer een derde heeft zich exclusief aan de Heere J. Christus verbonden. En de advertentie-inkomsten stromen binnen. Iedere doelgroep zijn eigen zender. Sportschoenen op het ene station, maandverband op het andere en cola drinkt iedereen.
Michiel Herter, directeur van Manaus Groep zag daar wel wat in. Hij kocht de etherfrequentie van het failliete Veronica Nieuwsradio (VNR), stelde een budget voor drie jaar vast en schoeide de nieuwe zender op Amerikaanse leest. Uit de Verenigde Staten werd de praatradiodeskundige Peter Laufer overgehaald om de medewerkers het vak te leren.
Martijn Roos, programmadirecteur: 'Peter Laufer heeft ons de technieken onderwezen. Hij leerde de presentatoren wat te doen als er niemand belt, hoe je dan een monoloog van drie kwartier kunt volhouden zonder saai te worden.’
Talkradio zendt uit op de rampfrequentie 1395 AM. Dat is niet bepaald eerste rang, ’s avonds is hier in plaats van het Hollandse gebabbel Radio Tirana te horen. Roos: 'Dat is de oude propagandazender van Hoxha. Ze hebben echt een megavermogen. Tussen acht en elf drukken ze ons hartstikke weg. Toen Veronica Nieuwsradio nog op deze frequentie uitzond is er een gentleman’s agreement gesloten. Radio Tirana heeft beloofd zich buiten die uren gedeisd te houden. Maar ik houd m'n hart vast voor wat er gebeurt als de rebellen de zender overnemen. Dat wordt dan vast vierentwintig uur de ether in blazen. Ik hoop maar dat ze hem de lucht in laten vliegen.’
Met de locatie op de middengolf heeft Roos minder problemen. Toch werd dat beschouwd als een van de redenen dat Veronica Nieuwsradio ten onder ging. Roos: 'De mensen weten ons best te vinden, we hebben niet te klagen over bellers. VNR legde om heel andere redenen het loodje. Ze hadden simpelweg een veel te ruim budget. Wij doen het met veel minder en daarom is de kans dat we na drie jaar quitte gaan draaien veel groter dan wanneer je er een gigantische lading geld tegenaansmijt. Dat hebben ze bij VNR blijkbaar niet begrepen. Wij werken met een veel kleinere ploeg. Zij hebben een enorme fout gemaakt door er een gigantische nieuwsredactie op na te houden met meer dan zestig journalisten, inclusief dure correspondenten en gigantische hoeveelheden apparatuur. Ze hebben de eerste drie maanden meer dan tien miljoen uitgegeven!’
Dat is heel wat meer dan Talkradio te besteden heeft. Volgens Het Financieele Dagblad moet de zender het met een budget van vijf miljoen gulden zien te bolwerken. Per jaar of over de hele driejaarlijkse proefperiode? Roos wil het niet zeggen. Hij houdt het op 'ettelijke miljoenen’. Bovendien heeft de zender een veel duidelijker programmering dan VNR, dat er een zooitje van maakte. VNR presenteerde zich als nieuwszender, maar draaide veel te veel muziek en experimenteerde tussen neus en lippen door ook nog eens twee uur per dag met praatradio. En VNR maakte een enorme blunder met het instellen van een commercieel 06-nummer voor de praatradiobellers, naar het voorbeeld van het inmiddels zieltogende Veronica Call-TV. Talkradio zal nooit grijpen naar de inkomsten uit een commercieel nummer, zegt Martijn Roos. 'We gebruiken een nummer met normaal tarief. Gratis bellen lukt helaas niet, want dat zou voor ons te duur worden.’
TEGEN ALLE verwachtingen van de Hilversumse radiobonzen in gaat het zo slecht nog niet met de nieuwe zender. Talkradio heeft nu, krap tweeënhalve maand na de oprichting, tussen de 150 en 200 bellers per dag. Met de reclame-inkomsten gaat het minder voor de wind. Hoe kan het ook anders: er zijn nog geen luistercijfers beschikbaar, die komen pas in mei. Om de presentatoren een iets langere plaspauze dan de korte nieuwsflitsen te verschaffen, laat Herter na de korte Randstad-reclame een commercial van de door zijn Manaus Groep opgekochte stomerijketen Palthe uitzenden. Da’s handig, zo'n exclusief commercieel podium.
Roos is erg blij met het aantal inbellende luisteraars. En het zijn écht niet steeds dezelfden die in de ether komen, zo verzekert hij, want die worden niet zo makkelijk meer tot de uitzending toegelaten. Net als publiciteitsgeile fascisten en de gekken die er lol in scheppen de presentator de huid vol te schelden. 'Ga dat nou geen zwarte lijst noemen’, zegt hij, 'want dat zou ik flauw vinden.’
STEEDS WEER klinken in de uitzending nieuwe stemmen. Hennie (met een zo zielig stemmetje dat zelfs bij de meest vredelievende luisteraar het medeleven veld ruimt voor de sterke neiging Hennie heel erg pijn te doen): 'Nou, eerst heb ik dus curettage gehad en toen ben ik dan, voor ik in de uitslaapkamer binnen werd gereden, eerst op de gang gezet en daar was het heel erg koud. En nu heb ik zoiets van: daar heb ik het nog steeds heel moeilijk mee. Maar ik wil het ook nog even over iets anders hebben, ik ben laatst opgenomen geweest in een psychiatrische inrichting.’ Na haar geestelijke aderlating wordt Hennie moeiteloos weer afgevoerd.
Soms zijn mensen tè leuk om te laten glippen, zoals Kim uit de kliniek. Zij heeft een vast rendez-vous met Theo van Gogh en belt steevast tijdens zijn programma om een van haar 'houses’ ten gehore te brengen. Zij beheerst dit zelfverzonnen genre als geen ander en heeft alleen nog last van verplegers die haar met alle geweld, duideliijk hoorbaar, achter de telefoon vandaan willen sleuren. Roos: 'Fantastisch toch, ze kent inmiddels de wetten van het entertainment. Ze belt op, houdt haar house zegt dan: “Dat was het, bedankt”, en hangt weer op.
NIENKE SCREENT de inkomende telefoontjes tijdens het programma van Van Gogh en Spigt. Ze vraagt naam en woonplaats van de bellers en het onderwerp waarop ze willen reageren. Wie niet weet waar het programma over gaat, valt buiten de boot, want dat zijn volgens Nienke potentiële fuck you-roepertjes.
De rechts-extremisten zijn vaak niet zo makkelijk weg te zuiveren, ook al zegt Nienke dat hun stem ze doorgaans al verraadt. Ze maakt zich er niet zo druk om. Nienke: 'Theo van Gogh laat ze in zijn programma het liefst allemaal door en maakt ze dan verbaal af.’
De steeds terugkerende bellers vormen een groter probleem. Nienke: 'We moeten erg oppassen dat het geen kliekje wordt, met steeds dezelfde bellers. Het is nu soms al net een soap.’
En dat zonder schreeuwende billboards of luidruchtige radio- en tv-reclames. 'Mond-tot-mond-reclame’, grijnst Martijn Roos. En natuurlijk de VNU-deal. In Nieuwe Revu, Autoweek, Panorama, Beaumonde, Top Santé en Viva wordt wekelijks naar Talkradio-programma’s verwezen waar aandacht vanuit een iets andere invalshoek wordt besteed aan de VNU-onderwerpen.
'Een deal met gesloten beurzen’, zegt Roos, 'wij noemen hun bladen, leveren ze nieuwe lezers en zij verschaffen ons een potentieel publiek van duizenden luisteraars.’
BIJ DE LANCERING van Talkradio klonken nogal wat sceptische geluiden uit het Hilversumse omroepbastion. Praatradio wordt nu eenmaal gezien als een Amerikaans fenomeen dat niet kan aanslaan in Nederland. Henk van Hoorn, hoofd actuele programma’s van de NOS Radio luistert alleen naar Talkradio op de dagen dat hij zich sterk voelt, en dan nooit langer dan een uur: 'Veronica Nieuwsradio was ook opgezet naar Amerikaans concept. Vierentwintig uur per dag nieuws uitzenden, dat werkt dus niet. Op de brave publieke praatradio is veel aan te merken, maar volgens mij is Talkradio teveel van het goede. Nederlanders zijn nu eenmaal veel stugger dan Amerikanen. Ze kunnen wel roepen dat hun uitzendingen een vorm van democratie in de ether zijn, maar dat vind ik gelul, excusez le mot.’
Roos neemt de etherdemocratie echter bloedserieus. Binnenkort gaat zijn zender een heus politiek programma uitzenden. Politici in de studio staan inbellers te woord. De presentator krijgt de uitdrukkelijke opdracht om 'de mens achter de politicus’ tot leven te brengen. Roos: 'Meningen alleen zijn niet interessant, verhalen moeten we hebben!’
Zo'n poging is al eerder gedaan. Paul Wittemans televisieprograma De kloof ging ter ziele omdat politici al snel de strijd niet meer aandurfden met ziedende burgers die hen met praktijkvoorbeelden van onuitvoerbaar beleid om de oren sloegen. Dick van der Peijl, voormalig eindredacteur van De kloof: 'Dat was pure angsthazerij, een beetje politicus blijft in zo'n discussie overeind. Maar ja, tegenwoordig is de voorlichter de baas en ons programma deed afbreuk aan menig imago. Dat ging als een lopend vuurtje door Den Haag. Radio is wat anoniemer dan tv, maar ik geef Talkradio heel weinig kans.’
OP DE PUBLIEKE zender beperkt praatradio zich vaak tot een simpele formule: hier is de stelling, roept u maar. Talkradio daarentegen is in discussies, polemieken en debatten niet geïnteresseerd. Wat is er nou zo opmerkelijk aan weer een mening over het gedoogbeleid? Liever hoort men verhalen over de eigen ervaring met de verslaafde zoon, de vriendin van de buurvrouw wier verkeerde been geamputeerd werd en bij wie later ook nog eens ten onrechte een borst was afgezet of over marsmannetjes die - gelijk de BVD - in staat zijn het lichaam binnen te dringen.
Fictie en nonfictie, literatuur en wetenschap. Steeds vaker wordt er gesproken over de noodzaak verhalen te vertellen omdat we anders onze geschiedenis 'kwijtraken’. Verhalen verlevendigen de wereld, troosten haar bewoners. Geen gladde voorgeproduceerde praatprogramma’s meer maar alle zin en onzin van het leven zelf, van beurs- tot brei-analyse, vermenging van hoge en lage cultuur, alles teruggebracht tot menselijke proporties. Wie vergeet er nou de eenarmige beeldhouwer die in het holst van de nacht de mooiste verhalen vertelde over zijn intens verdrietige leven?