Michel Houellebecq

5. Platform

Platform is de enige post-9/11-roman die nog vóór 9/11 geschreven is. En daarbij bedoel ik nog niet eens alléén het feit dat hij een grote islamitisch-terroristische aanslag opvoert. De roman verscheen in 2001 en lijkt op een verhoogde uitkijkpost te staan.

Vanuit daar zijn alle grote thema’s te overzien die de wereld de tien jaar erna zullen bezighouden: de islamitische terreur, de globalisering, de grenzen van het kapitalisme, de explosieve groei van het toerisme, het consumentisme, de openbare veiligheid, de roofbouw die de mens op de aarde pleegt…

Zoals vaker gaat Houellebecq die zware onderwerpen te lijf vanuit een verhaal dat in wezen doodsimpel is. Michel, een wat depressieve veertiger zoals we die uit alle boeken van Houellebecq kennen, stort zich na de dood van zijn vader, die hem veel geld nalaat, in een georganiseerde groepsreis door Thailand. Een van de deelneemsters is Valérie, medewerkster bij een touroperator, Eldorador. Terug in Frankrijk beleven Valérie en Michel een meeslepende liefde. Ze besluiten het kwakkelende Eldorador weer winstgevend te maken door er een bureau voor georganiseerd sekstoerisme van te maken. De onderneming draait uit op een ramp.

Houellebecq beschrijft een wereld waarin de mens hulpeloos slachtoffer is van het economische systeem, vastgelopen in onbevredigende baantjes, gestrande relaties, seksuele frustraties. Blijven over: de verleidingen en ontspanningen voor wanneer we even niet werken of niet meer hoeven te werken. ‘Zodra West-Europeanen een paar dagen vrij hebben, haasten ze zich naar de andere kant van de wereld (…), ze gedragen zich letterlijk als ontsnapte gevangenen.’ Maar ook die verleidingen - het toerisme en de seks - worden hier systematisch ontmaskerd als gegijzeld door geregisseerde marktmechanismen.

Een van de redenen om dit boek altijd binnen handbereik te houden is het aanstekelijke pessimisme ervan. Er wordt altijd beweerd (en ik doe dat hier ook) dat Houellebecq zo'n inktzwart wereldbeeld heeft. Dat is waar, maar daarmee ga je wel voorbij aan het feit dat hij een van de schaarse hedendaagse auteurs is waarbij je regelmatig hardop in de lach schiet. Ook ontken je dan het impliciete verlangen naar een betere wereld dat onder die vrolijke somberheid schuilgaat. Om te laten zien hoe dat werkt, citeer ik hier een passage uit het eerste deel:

'Reizen per vliegtuig, met welke maatschappij en welke bestemming dan ook, houdt tegenwoordig in dat je gedurende de hele vlucht wordt behandeld als een stuk vee. Je zit opgevouwen in een te kleine, ja bespottelijk kleine ruimte, waar je onmogelijk kunt opstaan zonder al je buren in de rij te storen, en wordt direct begroet met een reeks verboden, uitgesproken door kunstmatig glimlachende stewardessen. Het eerste wat ze doen als je aan boord komt is zich meester maken van je persoonlijke eigendommen om die buiten bereik in de bagagebakken te leggen - die tot na de landing onder geen beding meer mogen worden geopend. Gedurende de hele reis doen ze vervolgens hun uiterste best om je op alle mogelijke manieren het bloed onder de nagels vandaan te halen, waarbij ze je ondertussen elke verplaatsing beletten, en meer in het algemeen elke handeling die niet in hun beperkte rijtje voorkomt: frisdrank nuttigen, Amerikaanse video’s bekijken, taxfree artikelen kopen.’ De verteller ageert hier tegen een wereld waaruit de menselijkheid verdwenen is, waar glimlachen kunstmatig zijn en alles volgens procedures verloopt. Zo'n passage is te lezen als een pleidooi voor het omgekeerde. Dat geldt voor zo'n vliegreispassage, maar ook voor een van de pijnlijkste passages uit het boek, een klinisch beschreven groepsverkrachting in de Parijse metro.

Wat ik altijd knap aan Houellebecq heb gevonden, is hoe hij zijn observaties een aureool van onvermijdelijkheid en onweerlegbaarheid weet mee te geven. Zelfs met bewijsbaar overdreven of zelfs volslagen idiote ideeën ben je bereid mee te gaan. Waarschijnlijk heeft dat te maken met zijn sociaal-wetenschappelijke taalgebruik, dat hij vervlecht met anekdotische observaties. Die nevenschikking geeft spannende effecten, zoals in een eenvoudige tafelscène tijdens de groepsreis door Thailand:

'Groepen van drie mensen of meer hebben ogenschijnlijk spontaan de neiging zich in twee vijandige subgroepen onder te verdelen. Het avondeten werd geserveerd op een vlonder die was aangelegd in het midden van de rivier; dit keer waren er twee tafels van acht voor ons gedekt.’ Vervolgens bestudeert de verteller geamuseerd het proces waarbij alle deelnemers zich over de twee tafels verspreiden.

Ook in die vorm zou Houellebecq wel eens een flinke voorzet gegeven kunnen hebben voor de romanvorm in de nieuwe eeuw. Bij zijn personages is de psychologie een afgeleide van hun sociale omstandigheid. Je zult Houellebecq dan ook nooit betrappen op diepgravende psychologische karakterschetsen of uitgebreide decorbeschrijvingen. Toch is Platform een beeldende, spannende roman met mensen die je tastbaar voor je ziet, in een duistere, geïsoleerde wereld die een pleidooi is voor het omgekeerde.