TIEN DOORBRAKEN: VAN SLIMME MATERIALEN TOT EFFICIËNTE PLANTEN

7 Maatwerk voor elke slopende ziekte

Geen generieke behandelingen, maar persoonlijke geneeskunde, op basis van DNA.

Medium 7 42 17995481

‘De keizer aller ziektes’, zo noemde de Indiaas-Amerikaanse arts Siddhartha Mukherjee kanker in zijn recente boek over deze aandoening. Er zijn maar weinig biologische verschijnselen waar op zo’n manier over gesproken wordt. Is het een manier om vat te krijgen op een ongrijpbare ziekte? Drukt het een zekere mate van ontzag uit? Hoe dan ook, onder de wetenschappers die meededen aan het _Groene-_onderzoek blijkt stevig taalgebruik eveneens de gewoonte. De term ‘strijd tegen kanker’ valt regelmatig en onderzoekers willen tumorcellen in hun ‘achilleshiel’ raken. In toenemende mate weten ze waar die zit, zo blijkt.

Medisch oncoloog Liesbeth de Vries schrijft over ‘waanzinnige kennisvermeerdering in de celbiologie’. Dit biedt de mogelijkheid om medicijnen te ontwikkelen die zich richten op de specifieke kenmerken van verschillende tumorcellen. René Bernards van het Nederlands Kankerinstituut doet in zijn bijdrage uit de doeken dat we inmiddels weten dat melanoom in meer dan de helft van de gevallen wordt veroorzaakt door verandering in één specifiek eiwit. Tumor­immunoloog Carl Figdor, ten slotte, doet onderzoek naar hoe, door middel van een vaccin, het immuunsysteem kan worden ingezet om de woekering van kankercellen te beteugelen. De eerste experimenten zijn geslaagd. ‘Als immunotherapie tot het standaard arsenaal van de arts gaat behoren en door de verzekeraar wordt vergoed, is mijn carrière geslaagd’, aldus de hoogleraar van het Universitair Medisch Centrum Sint Radboud.

Inzichten in de groei van tumoren zijn er dus volop, nieuwe therapieën eveneens. Toch staan wetenschappers nog voor een vraagstuk: waarom werken innovatieve behandelmethoden bij de ene patiënt wel en bij de andere niet?

De oplossing moet komen uit de hoek van de zogeheten personalised medicine, van alle grote ontwikkelingen een van de meest genoemde. Het gaat hier om het aanpassen van een medische behandeling op een specifieke variant van een ziekte, zoals die voorkomt bij een individuele patiënt. In het geval van kanker betekent het dat we in de toekomst geen generieke behandeling meer hebben voor ‘longkanker’ of ‘darmkanker’, maar dat op basis van de dna-code van een tumor wordt bekeken welk type mutatie de celwoekering veroorzaakt, zo legt René Bernards uit. Vervolgens wordt daar een specifieke therapie bij gevonden.

Als, en dat is volgens de onderzoekers een reëel vooruitzicht, we de groei van tumoren in grote mate kunnen beheersen, betekent kanker niet langer het einde. Onderzoekers verwachten dat door het toepassen van verschillende therapieën kanker in de toekomst een chronische ziekte zal zijn. Nu is het nog doodsoorzaak nummer één in ons land. Liesbeth de Vries verbindt er een concreet cijfer aan: in 2020 zal 4,2 procent van de Nederlandse bevolking kanker­overlever zijn, schrijft ze. ‘Deze groep verdient extra aandacht, om te zorgen dat ze maximale kansen krijgen om gezond te overleven.’

Een medicijn op maat is mogelijk omdat het aflezen van dna-strengen steeds eenvoudiger gaat. Genetische afwijkingen zijn immers de basis van veel ziektes. Aan het in kaart brengen van het menselijk genoom hing in 2003 een prijskaartje van 2,7 miljard dollar. Dankzij nieuwe technieken – zogenoemde next generation sequencing – kunnen we in twee weken tijd een tumor-dna uitpluizen voor ongeveer vijfduizend euro. De verwachting is dat de prijs uiteindelijk zal zakken naar een paar tientjes.

Dankzij die snelle en goedkope scantechnieken krijgen we niet alleen meer vat op kanker, maar bovendien op een palet aan hardnekkige ziektes. Gijs van den Brink, hoogleraar experimentele gastro-enterologie, noemt de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa als voorbeelden. Ongeveer een vijfde van de patiënten heeft te kampen met een zeer agressieve variant. Zij hebben baat bij zeer krachtige maar ook zeer dure medicijnen, aldus Van den Brink. Onderzoekers uit Cambridge hebben op basis van sequencing-techniek een methode ontwikkeld om vast te stellen wie tot deze groep behoort.

Annemieke Aartsma-Rus, onderzoeker bij de afdeling humane genetica van het Leids Universitair Medisch Centrum, ziet perspectief om erfelijke aandoeningen beter te behandelen. Zij doet onderzoek naar een therapie voor Duchenne spierdystrofie, een ziekte die voorkomt bij 1 op de 3500 jongens, waarbij patiënten hun spierfunctie langzaam verliezen. Next generation sequencing is bruikbaar om te ontdekken waarom patiënten verschillend reageren op mogelijke behandelingen. Het doel is om een ‘moleculaire pleister’ te ontwikkelen die een ernstige mutatie omzet in een mildere variant.

Ten slotte zijn ook de virologen blij met de mogelijkheid om dna voor een gering bedrag te ontrafelen. Universitair docent ­experimentele virologie Ronald van Rij schrijft dat deze ­ontwikkeling zijn vakgebied ‘fundamenteel heeft veranderd’. De diversiteit van virussen blijkt veel groter dan lange tijd werd aangenomen, stelt hij. Een gouden kans voor iedereen die zijn naam wil vereeuwigen als ontdekker van een nieuwe soort: in het lijf van onder meer mensen, ­muizen en muggen blijken zich vele onbekende ­virussen op te houden. Dieper inzicht in de ­variëteit van de virale wereld kan bovendien helpen bij het vervullen van een droom die veel ­onder­zoekers koesteren: een effectief vaccin tegen hiv/aids.


Beeld: Kankercel in de dikke darm. Courtesy: Micro Discovery / Corbis