Aan lager wal met sellars muziek

Voor een gevangenis in downtown Los Angeles zitten er opvallend veel blanken achter de tralies. Voor een doorsnee operacast verschijnen er ongeëvenaard veel zwarten en latino’s op het podium en als het aan Peter Sellars had gelegen, had hij vermoedelijk ook het blanke operakoor vervangen door een meer waarheidsgetrouwe gevangenispopulatie.

Met zijn enscenering van The Rake’s Progress van Stravinsky wil Sellars het Amerikaanse gevangenissysteem aan de kaak stellen. Met zijn lenige verbeelding heeft hij de faustiaanse fabel die het onderwerp van The Rake vormt, naar LA anno 1998 vertaald.
Al in de eerste scène zitten we middenin een Amerikaanse suburb. Anne, de geliefde van Tom Rakewell, is het schoolvoorbeeld van een WASP, een White Anglo-Saxon Protestant, haar blonde haar in een staartje, gekleed in een eenvoudige katoenen jurk, een bescheiden hakje aan de voet. Haar conservatieve vader is een politieagent op leeftijd, die nu de planten in de tuin verzorgt. Decor is een gigantische aluminium garagedeur, waar Tom - de losbol - nu en dan gefrustreerd een schop tegen geeft.
Tom verkoopt zijn ziel aan de duivel en raakt aan lager wal, zowel bij Stravinsky (en zijn librettist W.H. Auden) als bij regisseur Peter Sellars. Maar komt Tom in het origineel in een Londens bordeel terecht, Sellars laat zijn protagonist zonder pardon in de gevangenis belanden. Waarom Tom in de gevangenis zit is niet relevant - zoveel gekleurde, Amerikaanse jongeren worden zonder gegronde aanklacht vastgezet.
Op het eerste gezicht houdt de gedaanteverwisseling van The Rake wonderwel stand. De hoeren in het bordeel zijn nu de bewaaksters. Zwaaiend met hun wapenstok zingen ze over hun ‘liefdestrofee’. Net als in de prostitutie zijn seks en macht nauw met elkaar verknoopt, maar in deze constellatie krijgt dat een vieze bijsmaak. De vrolijke en losbandige wereld waar Tom normaliter in het kielzog van Nick Shadow in terechtkomt, heeft nu plaatsgemaakt voor een grimmige en perverse sfeer. De bewaaksters zijn even wellustig als meedogenloos. In die zin kun je Sellars geen brave political correctness verwijten. Nick Shadow is een black devil, de vrouwelijke bewaaksters zijn machtsgeil en Baba de Turk is een onvervalste bitch. Uitgerekend de door en door burgerlijk Anne heeft een hart van goud.
Toch blijft deze actualisering knellen. Het verhaal wordt in een keurslijf geperst. Niet alleen wordt op sommige momenten in de tekst klinkklare onzin verkondigd ('Zolang er wijn is maken we ons geen zorgen om de dag van morgen’, zingt het hoofd van de bewaking de oorspronkelijk tekst van de hoerenmadam), in zekere zin wordt het stuk een beetje topzwaar omdat Sellars er een sociaal-politieke kwestie in aan de orde wil stellen die met de beste wil van de wereld niet bij Stravinsky is te ontdekken.
Desondanks is deze productie een juweeltje. Er wordt erg goed gezongen, prachtig geacteerd en voortreffelijk gemusiceerd. De partituur is in vertrouwde handen bij Reinbert de Leeuw: het Nederlands Kamerorkest speelt het stuk transparant, licht en verfijnd.
Het idee van een gevangenis is geen onzin. De Tom van W.H. Auden is een gevangene van zijn hebzucht en ijdelheid. Daardoor wordt hij de gevangene van Nick Shadow, die in ruil voor gouden bergen zijn ziel opeist. Sellars plaatst Tom letterlijk in een gevangenis - daarmee een sociaal statement makend. Wie naar de trieste, onthechte muziek luistert, hoort hoe Tom vooral een gevangene is van zijn eigen eenzaamheid.

  • Oost en west treffen elkaar in het programma Gongs & Strings. Gamelanorkest Multifoon en het Odyssey Strijkkwartet spelen werken van o.a. Sinta Wullur en Christiaan Dètlefsen. Middelburg (14/11), Amsterdam (21/11), Rotterdam (22/11), Utrecht (27/11).
  • Het Bal is een bonte dance-avond in het Concertgebouw (14/11) in het kader van het Festival Contrasten. Optredens van diverse dj’s, vj’s, klassieke musici en de kroonprinsen van de mode: Viktor & Rolf. Uit New York komen de Bang on a Can All Stars.