Aangeklaagde: amerika

Puntje voor de aanklagers, puntje voor de verdediging - de verslaggeving van ‘het proces van de eeuw’ lijkt wel die van een football-wedstrijd. Maar in feite staat er veel meer op het spel. De O. J.-Simpson-zaak gaat over seks, geld, geweld en sport - kortom, over de grote mythen van Amerika.
Ingekorte versie van een lezing door Frances Olsen van de Universiteit van Californie, Los Angeles, en momenteel gastprofessor aan de Humboldt-Universiteit van Berlijn, gehouden op 13 juni 1995.
Vertaling uit het Duits: Albert van Veghel
RUIM EEN JAAR GELEDEN, op 13 juni 1994, vond de politie in Brentwood, een overigens rustige en welvarende wijk van Los Angeles, twee dode lichamen. Aanwezig was een grote menigte tv-verslaggevers. Enerzijds omdat Brentwood geen plaats is waar vaak iemand wordt vermoord, anderzijds omdat een van de slachtoffers de betoverende ex-vrouw van de vroegere football-ster O. J. Simpson was. Volgens de theorie van het Openbaar Ministerie had Nicole Brown-Simpson besloten zich definitief van haar ex-man te laten scheiden. Deze was van haar beslissing op de hoogte, maar hij nam het niet en beroofde haar - in een laatste poging om alles onder controle te houden - op een brute manier van het leven.

Het tweede slachtoffer, Ronald Goldman, was alleen even bij Nicole Brown om de bril af te geven die haar moeder had laten liggen in het nabijgelegen restaurant waar hij werkte. Bij zijn aankomst werd of was Nicole net vermoord. Volgens het Openbaar Ministerie zou vervolgens ook Ronald Goldman zijn gedood om te voorkomen dat hij onmiddellijk alarm zou slaan, of gewoon in de aanhoudende vlaag van vrij zinloos ruw geweld.
De verdenking viel om twee redenen tamelijk snel op Simpson. In de eerste plaats omdat de meeste vermoorde vrouwen blijken te zijn omgebracht door hun vroegere mannen, vrienden of would-be-vrienden, en in de tweede plaats omdat de politie over processen-verbaal beschikte waaruit bleek dat Simpson zijn vrouw al eerder had mishandeld. Bovendien had men in de tuin van O. J. Simpson behalve bloedsporen aan het portier van zijn auto en op de oprit naar zijn garage ook een bebloede handschoen ontdekt die paste bij de eveneens bebloede handschoen die op de plaats van het misdrijf was aangetroffen. Het bijzonder brute karakter van de moord was voor de politie tevens een reden om ervan uit te gaan dat er seksuele hartstocht in het spel was. Met andere woorden, hoe gruwelijker de moord, hoe waarschijnlijker dat het met seks te maken heeft.
Als ik het me goed herinner, zegt Oscar Wilde in The Ballad of Reading Goal: ‘We doden steeds hetgeen waarvan we houden.’ Misschien wordt deze omstandigheid in de hand gewerkt door het feit dat geliefden als een object worden gezien. Zo zou O. J. Simpson volgens een - nog niet onder ede bevestigde - verklaring op de begrafenis van zijn ex-vrouw bij haar kist hebben gezegd: 'Het spijt me! Het spijt me! Ik heb te veel van je gehouden.’ Op dit moment interesseert me niet zozeer of hij dit werkelijk heeft gezegd of niet, maar wel de reactie van de mensen hierop. Velen vinden het dom om zoiets hardop te zeggen - maar tegelijk ook een plausibele verklaring voor het motief. Hoezeer we door een gruwelijke moord ook worden geschokt en hoezeer we liefde als motief voor moord ook afwijzen, we vinden het wel een begrijpelijke verklaring.
HET PROCES TEGEN O. J. Simpson heeft veel met sekse en ook met ras te maken. Een man wordt aangeklaagd wegens moord op een vrouw die werd gedood om haar sekse, en zijdelings nog wegens moord op een andere man. Bovendien heeft de verdachte in vroeger jaren geweld tegen het slachtoffer gebruikt - geweld dat vergoelijkend 'huiselijk geweld’ wordt genoemd.
De politie was na een van die mishandelingen naar het huis geroepen. De mishandeling was ernstig genoeg om O. J. Simpson, die schuld bekende, te arresteren. De zus van Nicole Brown ontkende tegenover de pers dat haar overleden zus zou zijn mishandeld. Dit illustreert de afkeer van vrouwen om mishandelingen te erkennen en misschien ook de tegenzin om zich met de groep van mishandelde of geslagen vrouwen te identificeren. Binnen luttele weken werd dit de zus van Nicole duidelijk. Zij gaf tegenover anderen en zichzelf toe dat haar zus was mishandeld en werd een overtuigd strijdster tegen geweld binnen het gezin. Tijdens het proces verklaarde zij onder ede meerdere malen getuige te zijn geweest van zeer ernstige mishandelingen. Ten slotte werd een vrouwelijk jurylid tijdens het proces ontslagen toen bleek dat de vrouw hetzelfde had gedaan - namelijk bij het ondervragen van de juryleden verzwijgen dat zijzelf slachtoffer van geweld binnen het gezin was geweest. Tegen een mannelijk jurylid loopt momenteel een onderzoek omdat hij mogelijk zijn echtgenote en nog een andere vrouw zou hebben mishandeld.
Het bekend worden van de mishandelingen van Nicole Brown tijdens het huwelijk had grote invloed op de publieke opinie over de moorden en het proces. In zekere zin staan in het proces de opvattingen over mishandelde vrouwen op het spel. Het publieke besef dat de ravissante echtgenote van een rijke en beroemde man het slachtoffer kon worden van herhaaldelijk echtelijk geweld, maakte een einde aan de voorstelling dat alleen arme mensen hun vrouwen mishandelen en dat alleen masochistische of geintimideerde vrouwen zich laten mishandelen. Bovendien werd de aandacht van het publiek gevestigd op een antwoord op de vaak gestelde vraag waarom vrouwen die worden mishandeld niet weggaan: omdat ze dan worden gedood. Statistieken tonen aan dat vrouwen die een relatie hebben met een gewelddadige man het meest gevaar lopen wanneer de man hoort dat de vrouw hem echt wil verlaten.
Wegloophuizen hebben een flinke toename van het aantal hulpzoekende vrouwen gemeld. Zij schrijven deze toename zowel toe aan het feit dat vrouwen beter in staat zijn mishandelingspatronen te herkennen als aan het groeiende besef van de eventuele dodelijke consequenties van geweld binnen het huwelijk. Sommige vrouwen begrepen door de moord op Nicole Brown welk gevaar hun vroegere mannen of partners voor hen betekenen. Enkele vrouwen vertelden dat hun mannen een bijzondere manier hadden gevonden om hen te bedreigen: 'I will O. J. you’, zeiden ze. Velen van hen zijn bang dat de strijd tegen echtelijk geweld een gevoelige klap zal oplopen als Simpson wordt vrijgesproken.
O. J. SIMPSON IS, OF WAS, buitengewoon rijk. Nadat Simpson was gestopt met football verdiende hij veel geld door zijn naam aan verschillende produkten te lenen en door voor commerciele televisiestations op te treden. Geld speelt in het geval-Simpson een centrale rol. Doorgaans zijn verdachten in het nadeel omdat het Openbaar Ministerie meer middelen ter beschikking heeft dan toegevoegde advocaten. Bovendien kan het Openbaar Ministerie een beroep doen op een groot politieapparaat om de zaak te onderzoeken. Maar in dit geval werkt het geld in het voordeel van de verdediging. Simpson wordt bijgestaan door een heel leger strafpleiters, onder wie enkele DNA-deskundigen. Hij heeft ook een bekende verdediger voor beroepszaken in de arm genomen, wiens rol zich lijkt te beperken tot het provoceren van cassatiegronden in het proces. Terwijl normaal gesproken het Openbaar Ministerie de verdediging financieel kan overtreffen en uitputten, zijn in het proces Simpson de rollen omgedraaid. Toen het proces nog maar enkele weken oud was, moest al een lid van het Openbaar Ministerie met zwaailicht naar het ziekenhuis worden afgevoerd en worden vervangen.
Het is een gemeenplaats dat Openbaar Ministerie en verdediging ieder proberen om met het overtuigendste en geloofwaardigste verhaal van de gebeurtenissen in de nacht van 12 op 13 juni voor de dag te komen. Waar ik naar toe wil, is de vraag wat een verhaal overtuigend en geloofwaardig maakt. De versie van de verdediging, die spreekt van fouten bij de politie en van gefingeerd bewijsmateriaal door racistische politieagenten, zou vroeger nooit zijn geloofd. Gelet op de bekende leugens van de blanke agenten die de zwarte Rodney King voor het oog van een videocamera in elkaar sloegen en de manier waarop de rechtbank hiermee omging, is de versie van de verdediging nu ineens geloofwaardig.
De ironie wil echter dat de sportheld Simpson met een groot aantal politieagenten bevriend en bij de meeste anderen geliefd was. De blanke politie scheen hem te mogen. Het is hem kennelijk verschillende malen gelukt de politie uit het hoofd te praten hem te arresteren toen zij bij hem thuis verscheen in verband met gewelddadigheden tegen Nicole Brown. Een keer werd hij wel wegens mishandeling van zijn echtgenote in hechtenis genomen, nadat strijdsters voor vrouwenrechten met succes een wetswijziging hadden doorgezet die een einde maakte aan de wettelijke mogelijkheid van de politie om in bepaalde gevallen van echtelijk geweld af te zien van arrestatie. Maar zelfs toen liet de politie hem weer vrij. Ze eiste alleen van hem dat hij zich de volgende dag op het bureau zou melden.
De vriendschappelijke omgang van Simpson met de politie stelde hem vorig jaar in staat de benen te nemen. Zijn vlucht eindigde in de zogenaamde low-speed car chase. Toen de politie na enkele dagen besloot Simpson te arresteren, kreeg zijn advocaat toestemming om hem naar de gevangenis te begeleiden. Dit is bij zogenaamde witte- boordencriminelen algemeen gebruikelijk en bij beroemde persoonlijkheden niet ongewoon. In plaats van deze zaak snel af te handelen stelde de advocaat haar zo lang mogelijk uit, om uiteindelijk toe te geven dat zijn client was gevlucht. Urenlang wist de politie niet waar Simpson was. En pijnlijk genoeg had een niet-dienstdoende agent hem geholpen zijn eerste schuilplaats te vinden. Nadat Simpson de begrafenis had bijgewoond, begaf hij zich met vrienden en een advocaat naar een plaats die bij de politie en de media onbekend was. De politie kon alleen telefonisch via zijn advocaat contact met hem opnemen. De lange low- speed chase, die begon toen de wagen met Simpson en een vriend eindelijk werd ontdekt, was live op alle televisiekanalen te zien en werd door miljoenen toeschouwers gevolgd. Daarbij werd duidelijk dat Simpson op een brede steun bij het publiek kon rekenen.
DE VERDEDIGING PROBEERT de aanklacht voor te stellen als een overhaaste, foutieve beslissing, waarbij Simpson hoofdzakelijk terechtstaat vanwege zijn ras. Het Openbaar Ministerie daarentegen probeert sekse en niet ras op de voorgrond te plaatsen. Natuurlijk ligt dit een beetje pijnlijk, omdat vrouwenmishandeling nog altijd niet zo serieus wordt genomen als wel zou moeten. Sommige vrouwen vrezen nog altijd dat de verdediging kiest voor de in verkrachtingszaken gebruikelijke strategie van het zwart maken van het slachtoffer. Deze strategie is natuurlijk veel riskanter bij een op brute wijze vermoord dan bij een verkracht slachtoffer.
Het zou doeltreffender kunnen zijn om in plaats van Nicole Brown een andere vrouw zwart te maken. De drie in aanmerking komende personen zijn de officier van justitie, Nicoles zus en haar zogenaamde vriendin Faye Resnick. Weer speelt de huidskleur een complexe rol. Een blanke vrouw komt vaak geloofwaardiger over dan een zwarte vrouw. Maar er zijn ook voorbeelden van blanke vrouwen die zwarte mannen in moeilijkheden hebben gebracht. In het klassieke lynchgericht bestond de menigte overwegend uit mannen, die hun optreden rechtvaardigden door erop te wijzen dat ze blanke vrouwen in bescherming namen tegen zwarte mannen. Sommige zwarte vrouwen ergeren zich aan succesvolle zwarte mannen die zwarte vrouwen afwijzen en met blanke vrouwen trouwen. Maar velen ook zijn van mening dat wanneer een zwarte man iets met een blanke vrouw begint en vervolgens in moeilijkheden raakt, de blanke vrouw hieraan op de een of andere manier schuld heeft. Sommigen denken dat dat de reden is waarom de aanklager de eerste vrouw van O. J. Simpson wil oproepen, een kleurlinge die eveneens door hem is mishandeld.
Niet zelden worden de advocaten als 'plaatsvervanger’ van de tijdens het proces zwijgende direct betrokkenen gezien. In menig opzicht gelden verdediger Johnny Cochran als een soort plaatsvervanger van O. J. Simpson en openbaar aanklaagster Marcia Clark als 'stand-in’ voor Nicole Brown. Dat plaatst het gedrag van de advocaten op de voorgrond. Op een gegeven moment tijdens het proces beschuldigde Johnny Cochran, de zwarte hoofdverdediger, Marcia Clark ervan in strijd met de waarheid te hebben beweerd voor haar kind te moeten zorgen, alleen om te verhinderen dat de getuigenverhoren tot in de avond werden voortgezet. In de tussentijd waren de ex-vrouw en ex-vriendin van Cochran op televisie te zien, die op geweld tegen vrouwen en verwaarlozing van kinderen door Cochran wezen. Dezelfde ex-vriendin citeerde Johnny Cochran: 'Geef me een zwart jurylid en ik zorg voor een verdeeld juryoordeel.’
De rol van de advocaten als 'plaatsvervangers’ doet ook de aandacht voor de modegevoeligheid van Marcia Clark, haar kapsels en de ruzie met haar ex-man over het gezag over haar kinderen toenemen. Enkele van deze punten hebben alleen ten doel vrouwen als triviaal af te schilderen en tot object te maken. Maar Clark wordt ook beoordeeld in plaats van de overledene, zo niet van alle vrouwen. Het proces-Simpson kan geheel naar geslachtsspecifieke aspecten worden geanalyseerd. Openbaar Ministerie, verdediging, media en commentatoren gaan allemaal van standaardopvattingen over de relaties tussen mannen en vrouwen uit om het gedrag van de personen om wie het in dit proces draait te begrijpen. Het proces vergroot ook het repertoire van scenario’s waarover de totale bevolking beschikt om eigen ervaringen en die van andere mensen te begrijpen.
In dit opzicht is het proces een arena voor de culturele strijd om de betekenis van mannen- en vrouwenrollen geworden. Openbaar Ministerie en verdediging proberen de acteurs in stereotypen en gevestigde maatschappelijke rollen te persen of vechten ervoor hen hieruit te houden. Een aanzienlijk deel van de enorme hoeveelheden geld die met het proces-Simpson zijn gemoeid, wordt direct of indirect aan deze pogingen uitgegeven. Op deze manier spelen sekse en geld in dit geval een belangrijke, met elkaar samenhangende rol.
DE ROL VAN het geweld is nog aperter dan die van sekse en geld. De moorden op zich waren gewelddadig. Het proces is eveneens vervlochten met geweld, en in het bijzonder met macht en controle. Het Openbaar Ministerie gaat ervan uit dat O. J. Simpson iemand is die de situatie voortdurend wil beheersen en die geweld gebruikte om Nicole Brown naar zijn hand te zetten - met moord als laatste, definitieve daad van beheersing.
De gewelddadigheid waarmee de moorden zijn uitgevoerd, is kennelijk groter dan aanvankelijk aangenomen. Het vergaarde bewijsmateriaal duidt erop dat Nicole Brown neergestoken en op ruwe wijze tegen de grond is geslagen. Vervolgens is Ronald Goldman overrompeld en na een korte, maar hevige strijd neergestoken. Hierna ging de moordenaar weer met Nicole Brown verder, trok haar lichaam aan de haren naar zich toe en sneed haar de keel door.
Opmerkelijk is dat O. J. Simpson niet als crimineel, krankzinnig of anderszins abnormaal wordt behandeld. Mocht hij worden veroordeeld, dan als een normale man die alleen buitengewoon jaloers was en deed wat vele jaloerse mannen in hun fantasie doen. O. J. Simpson heeft sowieso veel dingen gedaan die andere mannen alleen in hun fantasie doen.
Dat kan van aanmerkelijke invloed zijn op de culturele normen en waarden. Hoe wordt waarheid binnen de samenleving opgevat en geconstrueerd? Advocaten, verslaggevers enzovoort bewegen zich allemaal binnen de grenzen van bekende eerdere gevallen. Een belangrijk doel voor feministen c.q. de hoop van veel feministen is dat geweld begrijpbaar wordt gemaakt zonder dat het tegelijk ook vergeeflijk schijnt. Seksueel gemotiveerd geweld tegen vrouwen is onder andere daarom zo verschrikkelijk, omdat de maatschappij er veel energie in steekt om de alomtegenwoordigheid van dit geweld te ontkennen. Een conservatief aspect van het strafrecht is zijn tendens om misdadig gedrag te individualiseren en als abnormaal te stigmatiseren in plaats van er op een effectieve manier een halt aan toe te roepen.
Seks en geweld zijn op zeer verontrustende wijze met elkaar verbonden. Voor veel mensen heeft geweld iets erotisch. Er is sprake van een tendens om over seks waar geen geweld bij komt kijken, verachtelijk te spreken als vanilla sex. Macht en onderwerping - beide nauw verwant aan geweld - worden geerotiseerd. Verkrachting bijvoorbeeld vindt plaats in het grensgebied tussen seks en geweld. Feministen hebben er meer dan eens op gewezen dat verkrachting een vorm van geweld is en geen seks, maar zonder twijfel kan het net zo goed een vorm van seks als van geweld zijn.
TEN SLOTTE HEEFT HET GEVAL - volgens de theorie van het Openbaar Ministerie - veel met sport te maken. Ook al kennen de Verenigde Staten geen gewelddadige voetbalsupporters zoals in Europa, de Amerikaanse football-massa’s kunnen wel degelijk heel gewelddadig worden. Maar bovendien - de gewelddadigheid van sportpersoonlijkheden zelf is opvallend. Sportteams van veel universiteiten mogen ongehinderd vernielingen aanrichten. Enkele jaren geleden werd de bokser Mike Tyson veroordeeld wegens verkrachting. De informele billijking en ineffectieve sancties van het rechtssysteem hebben Simpson net als Tyson tot zijn gewelddadigheid gebracht. De vluchtpoging van O. J. Simpson was een spektakel en een vorm van sport.
Het verband tussen sport en geweld wordt meer en meer zichtbaar en herkenbaar. Overal in Europa kent men het verschijnsel van de voetbalvandalen. In dit opzicht zijn geweld en sport nauwer met mannen dan met vrouwen verbonden. Er is een maatschappelijke discussie over de betekenis van sport. In de ene visie hoort vrouwensport er vanzelfsprekend bij, terwijl in andere opvattingen sport een door mannen gedomineerd en met geweld verbonden gebied is.
De rechtbank schijnt van mening te zijn dat sport een vooraanstaande plaats in de Amerikaanse cultuur inneemt. De juryleden in het proces-Simpson, die zijn afgezonderd en over het algemeen geen televisie mogen kijken, werden wel in de gelegenheid gesteld naar de Superbowl te kijken. Het belang van de georganiseerde sport wordt onderstreept door het feit dat het proces tijdelijk werd geschorst om de verdedigers en andere betrokkenen in staat te stellen aanwezig te zijn bij de begrafenis van een beroemde sportman.
Terwijl veel vrouwen het proces zien als een zaak waarin over de mishandeling van vrouwen wordt geoordeeld, zien veel mannen het als een soort sport. De strafpleiters lijken op gladiatoren die in een toernooi ten faveure van een ander vechten. De overwinnaar van het toernooi bepaalt de waarde van hetgeen waarvoor wordt gestreden. Het proces is een spektakel, net als de sport. Maar ook lijkt de verslaggeving over de zaak op verslaggeving van een sportwedstrijd. De belangrijkste vraag luidt: wie ligt voor en wie achter? Commentatoren en 'rechtskundigen’ hebben het erover welke partij punten scoort.
Het spektakel van het proces, de gelijktijdige sensatiehonger en het banale gehalte van de talloze mediaverslagen leiden ertoe dat sommige nadenkende mensen het proces-Simpson afdoen als een soort soap opera. Dat lijkt me een foute beoordeling. Het zou beter zijn om de mogelijkheden aan te grijpen om het proces te zien als een arena waarin om culturele opvattingen wordt gestreden, en om aan deze strijd mee te doen. Dat wil zeggen om te vechten tegen trivialisering en om het gedrag van de advocaten en andere betrokkenen genuanceerd te beoordelen in plaats van algemene oordelen te vellen.
Simpson heeft in de gevangenis voortdurend een van zijn verdedigers bij zich. In tegenstelling tot andere gevangenen brengt Simpson overdag geen minuut in zijn cel door. De bedoeling hiervan is om bij Simpson het 'proces van institutionalisering’ te vermijden, waar veel mensen last van hebben die in afwachting van of hangende het proces in de gevangenis zitten. Gewoonlijk werkt het strafrecht zo dat het individuele criminelen isoleert en stigmatiseert. De verdediging wil dit mechanisme bij Simpson doorbreken. Een interessante en belangrijke vraag is of het mogelijk is een sportster te veroordelen zonder hem te ontmenselijken. Dat zou het geval zijn wanneer Simpson tegelijk als beroemdheid en als moordenaar zou worden gezien. Als dit zou lukken, zou het ook mogelijk zijn dat het proces een breder deel van de samenleving kan helpen bij het herkennen van een groot maatschappelijk probleem, namelijk de aanvaarding van geweld.