Zadie Smith, Over schoonheid

Aanmodderende mensheid

Geen sociaal bewogen uitspraak van een niet-politicus wordt in de media zo zwaar gewogen als die van een schrijver. Neem de ongenadige kritiek van Zadie Smith op haar thuisland Engeland, dat ze «een afschuwelijke plek» noemde: «Het is beangstigend, de wijze waarop mensen naar elkaar kijken in de trein, complete idioterie, gekheid, vulgariteit, domme televisieshows, geaspireerde klootzakken, geld overal…»

Door dat ene interview in New York Magazine, gehouden nadat bekend werd dat haar laatste roman On Beauty op de shortlist van de Bookerprize stond, werd Smith op slag de meest controversiële Britse schrijfster van het moment. In Engeland werd gesuggereerd dat Smith vanwege haar vileine uitspraken is gepasseerd voor de Bookerprize. Of dat zo is zullen we nooit weten. Feit is dat Smith vóór haar uitspraken nog niet tot de favorieten be hoorde.

Al die suggesties dat buitenliteraire uitspraken van een schrijver meespelen in het toekennen van een literaire prijs bewijzen wel één ding: schrijvers worden nog steeds gezien als hoeders des volks, als zieners die uitleggen hoe de we reld in elkaar steekt. Kennelijk is er grote behoefte aan dergelijke figuren. Maar die verwachting is gebaseerd op de misvatting dat schrijvers zich in interviews even weloverwogen uitdrukken als in hun romans. De affaire-Zadie Smith is er een uitstekend voor beeld van: Smith’ uitspraken wa ren niet anders dan lomp, in haar ro man is haar engagement veel genuanceerder.

On Beauty, vertaald als Over schoonheid, is een satire op de Amerikaanse academische wereld, een ode aan Forsters klassieker Howard’s End, maar vooral een roman over de multiculturele samenleving in Amerika en speci fieker in de Bostonse universiteitswijk Wellington. Howard Belsey, een blanke professor kunstgeschiedenis, is ge trouwd met Kiki, een zwarte vrouw uit Florida. Aan het begin van de roman ligt hun huwelijk op de klippen: Howard heeft een kortstondige affaire met een collega gehad. Dat deze vrouw blank is maakt het overspel voor Kiki des te vernederender, aangezien ze haar «zwarte leven» heeft moeten opgegeven toen ze met Howard trouwde en zich in de bijna uitsluitend blanke middleclass begaf.

De twee jongste kinderen van de Belseys mengen zich ondertussen in het debat over rassenproblematiek. Levi vindt aansluiting bij een groep Haïtiaanse vluchtelingen die protestmarsen organiseren tegen de Amerikaanse uitbuiting van buurlanden. Op de universiteit zorgt dochter Zora ervoor dat kansarme (lees: zwarte) mensen lessen kunnen blijven volgen op het gerenommeerde instituut. Haar tegenstander is de zwarte, conservatieve professor Monty Kipp, die vindt dat het voortrekken van kansarme zwarten rassenverschillen instandhoudt. Het is niet de eerste keer dat een Belsey de degens kruist met Monty Kipp: hij is de aartsrivaal van Zora’s vader Howard. De mannen voeren al jarenlang een academische strijd om de autoriteit op het gebied van Rembrandt, een strijd die Howard duidelijk aan het verliezen is aangezien Monty inmiddels met zijn boeken de status van beroemde intellectueel heeft bereikt terwijl Howard al jarenlang geen letter heeft gepubliceerd. Nota bene Howards oudste zoon Jerome trekt aan het begin van de roman in bij de Kipps in Londen. Daar raakt hij niet alleen in de ban van Monty’s knappe dochter Veronica, maar ook van het conservatieve gedachtegoed van deze familie: «Monty probeert me bij te brengen wat ik gemist heb bij de Belseys: logica.»

Zoals gezegd is Over schoonheid een ode aan Howard’s End. Naast veel inhoudelijke overeenkomsten is de humanis tische boodschap van de romans dezelfde: met liefde kunnen we de maatschappelijke verschillen die ons scheiden overwinnen. Prettig is dat bijna alle personages een veeg uit de pan krijgen. Levi be doelt het goed, maar gedreven door zijn simpele, in de roman geestig be lachelijk gemaakte overtuigingen be gaat hij een misdaad. Zora blijkt haar morele kruistocht uiteindelijk niet te zijn begonnen om rechtvaardigheid maar om het hart van een jongen te veroveren. Zedenmeester Monty Kipp heeft een relatie met een van de kansarme studenten die hij van de universiteit probeert te weren. En zo verder.

Alleen Kiki ontkomt aan de morele ontluistering die het einde van de roman kenmerkt. En dat is jammer. Haar intuïtieve gevoel voor rechtvaar digheid en haar rol als moederlijke vredestichter maken haar een wat al te voorbeeldig en soms nogal clichématig beschreven stereotype tussen de aanmodderende mensheid. Toch biedt Over schoonheid een tweezijdig beeld op de multiculturele sa menleving in de VS. De roman wil de problematiek niet verhelderen, maar uitdiepen. En dat is ge nuanceerder dan de publieke uitspraken van Smith. Over schoonheid bewijst dat ze in haar ro mans over de wereld moet spreken, niet in interviews.


Zadie Smith
Over schoonheid
Vertaling van On Beauty door Monique Eggermont en Kitty Pouwels
Prometheus, 414 blz., € 19,95