Aanval op het consumentisme

Uit de economische crisis waarmee we nu vier jaar ervaring hebben, is geleidelijk een andere crisis geboren: de politieke.

Een lange reeks internationale conferenties, begeleid door een onafzienbare stroom van commentaren, deskundige adviezen in de steeds alarmistischer klinkende media heeft ons geleerd dat niemand een overtuigende oplossing weet. De politieke crisis is die van de massale radeloosheid. Ik schrijf dit op een Grieks eilandje, een paar jaar geleden nog een levendig toeristisch centrum. De vroeger vrolijke, drukke winkelstraat ligt er verlaten bij; achttien winkels zijn gesloten. Ik lees het grote hoofdartikel in de International Herald Tribune van dit weekeind. Als Europa er niet in slaagt Griekenland en andere verzwakte Europese landen te helpen bij het herstel en de vermindering van de schulden kunnen de gevolgen catastrofaal zijn, voor Europa en de rest van de wereld. De Grieken hebben dringend behoefte aan een plan. Hoe dat eruit zou moeten zien, staat er niet bij.

Wat schrijft The Economist, het mondiaal orgaan van de gezaghebbende deskundigheid? Deze week een hoofdartikel van twee pagina’s, Europe’s Choice, met zoals hier gebruikelijk een paar goede raadgevingen. Brussel moet zich totaal reorganiseren en dan komt de grote vraag: zullen de Duitsers, de Nederlanders en de Oostenrijkers zich voldoende solidair voelen met de Grieken, Spanjaarden, Italianen en Portugezen om weer te betalen? De redactie hoopt dat ze het doen, want het is in ons eigen belang. Het is de hoogste tijd voor de Europese leiders, mevrouw Merkel in het bijzonder, om handelend op te treden. Leest ze The Economist?

Volgens de regels van de democratie delen de Europese volken mee in de zorgen. Op 17 juni gaan de Grieken opnieuw naar de stembus, nadat ze er een paar weken geleden niets bruikbaars van hadden gemaakt maar wel de neonazi’s 5,6 procent van de stemmen hadden gegeven. Frankrijk heeft een nieuwe ambitieuze president, een socialist die zich nog moet bewijzen. In Noordrijnland-Westfalen, de grootste deelstaat, heeft de CDU van Merkel een flinke nederlaag geleden. Op 12 september gaan we in Nederland naar de stembus. Volgens de laatste peilingen van Maurice de Hond zou de VVD twee zetels verliezen terwijl de PVV zich van de versukkeling herstelt, met twee zetels winst naar 25 gaat. Weg met Brussel en de gulden terug! De SP handhaaft de stijgende lijn: nu dertig zetels. Wat kunnen we daaruit leren? Dat het electoraat ook op drift blijft. Dat is al meer dan tien jaar het geval.

De ervaring leert dat in zeer moeilijke omstandigheden een groot deel van de kiezers zijn heil zoekt bij het populisme. Dat is geen wonder. Het geheim van de populist is dat hij met zijn redenaarskunst de meest ingewikkelde problemen weet te vereenvoudigen om daarna een voor iedereen begrijpelijke oplossing te presenteren, ongeacht de werkelijkheid. De afgelopen tien jaar is in Nederland het populistische experiment twee maal mislukt. Geert Wilders leek iets van zijn voorgangers te hebben geleerd, maar langzamerhand werd het duidelijk dat ook hij bezig was met zijn overspannen simplificaties zijn hand te overspelen. Nu, met de uitzichtloos lijkende Europese crisis en het weer ontwakende ouderwetse Hollandse nationalisme, begint het er voor de PVV weer wat beter uit te zien. De partij geeft ‘Europa’ de schuld van alle ellende, en als we eenmaal van Brussel af zijn, komt alles weer goed.

Op deze manier zal ook het volgende populistische experiment mislukken, want hoe de crisis zich verder ook zal ontwikkelen, Europa blijft en daarmee de euro. Onder de nu nog troosteloze omstandigheden is het alleen de vraag hoe het electoraat zich over een paar maanden zal gedragen als de economie verder achteruit gaat. Wij hebben niet iemand als Franklin Roosevelt die in de jaren dertig met zijn New Deal de Amerikanen uit de crisis bevrijdde. En ook geen nazi’s die hetzelfde voor de Duitsers dachten te doen en meteen wraak wilden nemen voor de vernedering van Versailles. De burgerij van nu is een totaal andere dan die van bijna een eeuw geleden.

Toch moeten we, bij de gebleken radeloosheid van de zittende politieke klasse, er rekening mee houden dat de crisis voorlopig nog niet is afgelopen, of zich zelfs in de komende maanden zal verdiepen. De werkloosheid neemt toe, het inkomen van vrijwel de hele burgerij daalt verder. De uitzichtloosheid wordt een dagelijks ervaringsfeit. Hoe zal de burgerij daarop reageren? De mensen van nu zijn anders. Er is geen proletariaat meer, geen communistische partij die de massa kan organiseren. Binnen ongeveer een halve eeuw zijn de volken van het Westen in conglomeraten van ­consumenten veranderd. Rijk of op de grens van armoede, de moderne consument is een ander politiek wezen, en de politieke klasse heeft zich aangepast.

In deze crisis ervaart het consumentisme voor het eerst een zware economische en politieke beproeving, een aanval op het wezen van zijn bestaan. Niemand weet hoe de massa daarop zal reageren. We hebben er geen ervaring mee.