TELEVISIE

Accent

De reis van Jaap Scholten door Oost-Europa, Oostwaarts!, viel aanvankelijk niet mee, maar de stijgende verbazing bij eerste aflevering, Noblesse oblige, had daar niet mee van doen. Centraal stond de Hongaarse adel, vooral het deel met bezit in Transsylvanië. Zij werden bij het uiteenvallen van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie in 1920 Roemeens staatsburger en in 1949 door de communisten naar de schroothoop van de geschiedenis verwezen. Pijnlijke verhalen over onrecht en vernedering of ballingschap, uitmondend in recente pogingen bezittingen op te eisen. Maar allengs ontvouwde Scholten een steeds rooskleuriger beeld van de feodale maatschappij. Zijn haat tegen voormalige kameraden Karpatenkoppen en huidig maffioos gajes dat nu de dienst uitmaakt (deels overlappend) is legitiem. Maar dit loflied op verantwoordelijkheidsgevoel en rechtschapenheid van Hongaarse grootgrondbezitters in Roemenië werd wat bizar. Een boerenfamilie vertelt dat ze naar de heer gingen om uit armoe een big te vragen (goede oude tijd). Jammer genoeg was die niet thuis, maar hij zou ’m vast hebben gegeven. Tja.
Hella Rottenberg kraakt harde noten in een recensie van Scholtens boek Baron over hetzelfde onderwerp: contextloze beschrijving van de heersende minderheid en nauwelijks aandacht voor groepen die de dupe waren. Een brief in de VPRO-gids wijst erop dat het verlies van Hongaarse adelsuprematie voor veel Balkan-volken bevrijding betekende. Dat mensen een ellendig lot hebben ondergaan maakt hen niet met terugwerkende kracht heilig. Scholtens vrouw komt uit die adel, dat verklaart misschien iets. Maar de VPRO is toch niet met haar getrouwd?
Op naar Servië, aflevering twee. Daar spoorde Scholten een bejaarde kroegbaas op die terugverlangt naar koninkrijk Joegoslavië. En een ex-generaal die het paradijs juist rond Tito situeert. Maar hier bleek nostalgie het eigenlijke thema en het werd indrukwekkend. Vooral toen het accent op de generaties eronder kwam te liggen. Zoals op die vrouw, briljant studente en fotomodel wier studie moleculaire biologie in de VS door de oorlog niet doorging. De toekomst van haar Milosevic-kritische vriendenkring kapot - soms letterlijk door sneuvelen, anders vaak door verslaving, gefnuikte ambities, werkloosheid of vlucht. Deze late dertigers wortelen nog in Joegoslavië. De Servische twintigers, studenten, niet meer. Ook die leven vaak bij de dag, zonder hoop of hooguit die van emigratie, al was het maar om niet alleen achter te blijven. Indrukwekkende aflevering en revanche.
Hieraan zou Jan Blokker, onder veel meer redacteur van buitenlandrubriek Diogenes, dat prachtige afleveringen over uiteenvallend Joegoslavië maakte, wellicht zijn fiat hebben gegeven. Al was hij streng. Zoals blijkt in Het Holland van Jan Blokker. Gesprekken bij de oude meester thuis in zijn laatste twee jaar. Van oorlogsjeugd met één buurmeisje bij de NSB, het andere joods (‘we hebben het allemaal geweten’) tot vernietigend commentaar op de Hagoort-tendens ('onbetrouwbare slimmerik’) inzake tv-berichtgeving: de terugkeer van de verzuiling. Over zijn Fanfare dat als een baksteen zonk in Cannes en waarom buiten Holland alleen gelachen werd door Russen 'met hun platte humor’. Over zijn afkeer van de modieuze gektes van de linkse kerk ('eerder dan Theo van Gogh’) en zijn weerzin tegen de vigerende conservatieve en hysterische antilinkse hetze. Grijnzend heeft hij het over zijn complottheorie als hij beweert dat rechtse intellectuelen het programma van Wilders willen uitvoeren en loeren op een coalitie met hem (hij kreeg gelijk). Aanbevolen.
WALTER VAN DER KOOI
Jaap Scholten, Hans Pool, Oostwaarts! Zes delen. Zondags, 20.15 uur, Nederland 2. Chris Kijne, Stan van Engelen, Maarten Schmidt, Thomas Doebele, Het Holland van Jan Blokker. Donderdag 16 december, 22.55 uur, Nederland 2