Ach Europa (12) US Europe

Balkenende zal met vreugde de uitslag in Ierland beluisterd hebben. Want met het Ierse ja komt de toppositie van voorzitter van de Europese Raad in Brussel dichterbij. Vorig jaar nog zei de Ierse bevolking nee. Alle zeilen werden bijgezet om het verdrag er toch door te krijgen. Ierland werd extra toezeggingen gedaan, waarna het hetzelfde verdrag nog eens werd voorgelegd. En deze keer bleek de economische crisis een geluk bij ongeluk, want de Ieren hopen dat de EU hun ingestorte economie weer overeind kan helpen, zoals zij dat in de jaren tachtig ook al deed. Het ja nu maakt eens te meer duidelijk dat in een referendum over een Europees Verdrag het helemaal niet gaat over het verdrag zelf maar vooral over hoe de vlag er nationaal bij hangt. Zoals het in 2005 in Nederland en Frankrijk ook niet over de inhoud van de grondwet ging. En ergens is dat nog begrijpelijk ook. Want hoe zijn de honderden pagina’s verdrag, met amendementen van enkele duizenden pagina’s voorgaande EU-verdragen, terug te brengen tot een enkelvoudig ja of nee?

De volgende horde heeft zich alweer aangediend in de persoon van Klaus, de president van Tsjechië, die het door het Tsjechische parlement goedgekeurde verdrag voorlopig weigert te ondertekenen. Eerder dit jaar vergeleek hij de EU nog met de Sovjet-Unie en de Europese Commissie met een Politbureau.
Het heeft inmiddels iets van de productie van ganzenleverpaté, de totstandkoming van dit verdrag. Sinds 2001 al probeert de EU middels een verdrag de eigen instituties aan te passen aan het toegenomen aantal leden. Het begon zeer ambitieus met een conventie over de toekomst van Europa die onder leiding van de Franse oud-president Giscard d’Estaing een Europese grondwet opstelde. De opstellers van de grondwet droomden nog van een nieuw tijdperk, van een United States of Europe, van de constructie van een federale staat met één munt, één leger, één president, één buitenlandse politiek en een sterk gemeenschappelijk parlement. De vlag en het volkslied waren er al.
Maar de grondwet sneuvelde vroegtijdig in de referenda van 2005 in Frankrijk en Nederland. De federale geest waarmee de Europese Conventie begon is daarna verdwenen. Jaren van stevige euroscepsis en eurofobie volgden, hetgeen zich onlangs nog uitte in winst voor de conservatieven en nationalisten bij de Europarlementsverkiezingen.
En toch blijft de EU het proberen. De grondwet wordt na elke nederlaag opgelapt en terug in de ring geduwd. De retoriek en symboliek van de EU als superstaat is eruit gehaald, de naam veranderde van Grondwet in Verdrag van Lissabon en aan enkele lidstaten zijn kleine toezeggingen gedaan. Maar het verdrag bleef hetzelfde. Illustratief was dat Giscard d’Estaing zei verheugd te zijn dat de inhoud van de voorgestelde grondwet bijna in zijn geheel was overgenomen in het verdrag. In het verdrag wordt niet meer triomfantelijk op de borst geklopt, maar die federatie moet er dus blijkbaar wel komen. Alsof er niet een ander denken over de toekomst van Europa mogelijk is dan dat van kopie van een federale staat met eigen vlag, volkslied, eigen burgers en president. Internationale samenwerking kan ook zonder. Maar voor dat debat, ook al raakt dat de kern van de toekomst van de EU, is nu blijkbaar even geen tijd. Ook in Den Haag wil niemand na het debacle in 2005 meer zijn vingers aan Europa branden. Behalve Balkenende.