‘achilles spreekt niet’

Sergej Krikaljov, kosmonaut van het Russische ruimteschip Mir, verbleef tien maanden in de ruimte, terwijl op aarde de Sovjetunie in Rusland veranderde. Andrei Ujica maakte er de film ‘Out of the Present’ over. Een ruimte-odyssee
WINTER 1991. Kosmonaut Sergej Krikaljov filmt eindeloze sneeuw- en ijsvlakten, waarin we witte bergen en zilveren rivieren zien liggen. Hij vertelt de meekijkende collega’s en reporters ver beneden hem welke dimensies uit de kraakheldere beelden spreken: ‘Je ziet twee zeeen tegelijk, dus ga maar na.’ Vanuit de controlekamer op aarde krijgt Sergej te horen dat er een nieuwe, internationale equipe naar hem luistert, dat zijn geboorteplaats Leningrad nu Sint Petersburg heet en dat de Baltische staten inmiddels van politieke kleur zijn veranderd. Sergej speelt stommetje. Het verdwenen rood op de kaarten van Letland en Litouwen correspondeert immers niet met zijn waarneming vanuit de kosmos. De pers dringt aan op zijn reactie, want Sergej is de laatste burger van de Sovjetunie, de staat die verdween terwijl hij tien maanden lang door de ruimte cirkelde. Wat verrast hem het meest aan al die veranderingen? Sergej: ‘Dat de dag hier plotseling nacht wordt, en dat ik de seizoenen voorbij zie trekken.’

Sergejs leven in het ruimteschip Mir vormt een absurd contrast met de onmetelijkheid van zijn blikveld. Hij zweeft door een benepen lange gang tussen dozen, slangen en kabels door. Het interieur is gedecoreerd als een armeluiswoning van zo'n veertig jaar geleden tijdens een verhuizing. Op de slurf van grootmoeders stofzuiger klemt hij een tondeuse, waarmee hij de haren van zijn collega-astronaut tijdens de knipbeurt opzuigt. Grootvaders gereedschap hangt aan touwtjes aan de wanden. En dan komt er ook nog ineens een Britse dame in een roze nachtpon voorbijzweven. Zo hebben we het leven op een ruimteschip niet te zien gekregen in science-fictionfilms. En zelfs niet in de filmversie van Tom Wolfe’s The Right Stuff, waarin de menselijke kant van het astronautendom werd getoond.
De unieke film Out of the Present laat, vanuit het lichtvoetige perspectief van een astronaut, het drama van 1991 zien, het jaar dat de Russische aarde deed schudden. Met een intermezzo van aardse beelden van ogenschijnlijk doelloos rondwaggelende tanks in de straten van Moskou, die Gorbatsjovs Sovjetunie zouden verkleinen tot Jeltsins Rusland. Maar waar ondertussen in de woestijn ook weer een gammele bus met astronauten wordt uitgewuifd, die op weg gaan naar Sergejs Mir.
OUT OF THE PRESENT is een film vol raadsels. Wat is echt en wat geensceneerd of uit de computer getoverd? ‘Het is een speelfilm opgebouwd uit documenten’, vertelt regisseur Andrei Ujica (Roemenie, 1951) op het Filmfestival Rotterdam, waar Out of the Present deze week nog enkele malen wordt vertoond. 'Mijn idee voor de film ontstond door kranteberichten over de astronaut Sergej Krikaljov, die geheel vergeten door de ruimte moest dolen, omdat hij in het vacuum van de machtswisseling was beland. Ik ontdekte echter al snel dat dit een volstrekt foute voorstelling van zaken was. Hij was helemaal niet alleen en er was altijd communicatie met de aarde. Maar het belangrijkste feit bleef overeind: de metafoor van de man die van buitenaf het einde van een tijdperk aanschouwt.
Ik wilde de beelden uit de Mir omlijsten met de eerste opnamen die een filmregisseur van het heelal zou maken. Dat leek me een triomf voor de cinema, precies honderd jaar nadat de eerste film op aarde was geschoten. Er bestaan natuurlijk wel filmbeelden van de kosmos, maar die zijn alle uit militair of wetenschappelijk oogpunt gemaakt. In mijn film heb ik de eerste shots waarin de visie van een cineast zichtbaar is.
Het Russische ruimtevaartcentrum Energia bleek 280 uur videomateriaal te hebben van de vier missies tussen mei 1991 en maart 1992, de periode waarin Sergej Krikaljov onafgebroken in het ruimtestation zat. Energia vroeg er dertig- tot vijftigduizend dollar per minuut voor, een bedrag dat niemand kon betalen. De Japanse televisie, de BBC, grote Amerikaanse kanalen hadden het geprobeerd, maar moesten vanwege die prijs met een paar minuten film genoegen nemen. Ik vertelde dat ik absoluut geen geld had. En dat ik al het materiaal wilde hebben. Dat waren twee absurditeiten op elkaar, en daar bleken die Russen gevoelig voor.
Wat mijn plan voor die 35 mm-opnamen in het heelal betreft, zag het er nog beroerder uit. Volgens de tarieven van Energia kostte het zo'n 2500 dollar om een gram materiaal de ruimte in te sturen. De camera woog met toebehoren 35 kilo, dus dan kom je op 85 miljoen dollar uit. Uiteindelijk hebben we slechts de verpakkingskosten betaald, dus bijna niets. Ja, ik heb veel geluk gehad. Misschien vonden ze zo'n film wel leuk. En de cameraman die de ruimteopnamen organiseerde, Vadim Joessov, is een begrip. Hij heeft Tarkovski’s films gedraaid. Ik gebruik een beeld uit diens film Solaris als ode aan de filosofische kracht van dat science-fictionverhaal.’
Out of the Present is 92 minuten lang, exact de tijd waarin de Mir om de aarde draait. Een uur van de film bestaat uit materiaal van Energia. Beelden, gefilmd door de astronauten, van het dagelijks leven in de Mir. Home movies van astronauten die in hun speeltuin ronddartelen. Ujica: 'Toen een nieuw team met een Oostenrijkse wetenschapper in de Mir arriveerde, zetten ze als welkom Strauss’ Donauwals voor hem op. Ik was verbijsterd toen ik die scene zag. Want ze wisten helemaal niet dat deze muziek in Kubricks film 2001: A Space Odyssey zit! Ze hebben een grote verzameling muziek daar boven, iedereen neemt wat mee. Toen heb ik hun ruimteschip digitaal in zo'n draaiend rad van Kubrick veranderd.’
Als Barons van Munchhausen zweven de kosmonauten op een ronde stalen container door het luchtledige, en met Kerstmis voert Sergej Krikaljov een prachtig verstild spel op met een brandend kaarsje. Wat zou er achter die jeugdige ogen schuilgaan? Hij heeft toegestemd in een verlenging van zijn ruimteverblijf, veroorzaakt doordat de boordingenieur die hem af zou komen lossen, zijn plaats moest afstaan aan een wetenschapper uit Kazachstan. In die nieuwe natie bevindt zich namelijk de lanceerbasis Bajkonoer en dus konden ze eisen stellen waar niemand omheen kon. De nationale vlaggen die de astronauten bij binnenkomst in de Mir steevast ontrollen - Engelse, Duitse, Oostenrijkse - dienen als decor bij de officiele communicatie met het thuisfront. Sergej Krikaljov, de enige constante, zit er voortdurend gelaten lachend bij. Ook tijdens de voorstelling in Rotterdam. Ujica over diens zwijgzaamheid: 'Achilles spreekt niet. Bij de talkshow na de premiere zal hij zich ook niet blootgeven.’ Inderdaad. De innemende kosmonaut, inmiddels uitverkoren om als eerste mens op Mars te landen, geeft slechts beleefd afhoudende antwoorden op de vragen van Theo van Gogh: 'Do you feel more sexy in space?’
IN HET GESPREK vooraf licht Ujica zijn werkwijze toe: 'Al die beelden in het ruimtestation heb ik digitaal bewerkt. Niet vervalst, maar uitvergroot, gezuiverd, gespiegeld - honderden effecten die je niet ziet. Ik kon de opnamen immers niet beinvloeden en wilde toch een lopend verhaal maken. Een voorbeeld: als Sergej het haar van zijn maatje knipt, heb ik een tussenshot nodig. In een andere opname zat een detail, een stukje kaas dat door de cabine zweeft en via een sliertje ketchup aan een lepel vastzit. Dat heb ik flink uitvergroot en ertussen gemonteerd.’
Verder heeft Ujica televisiebeelden en amateuropnamen van de gevechten in Moskou in zijn film verwerkt. 'Met dat found footage-materiaal wilde ik primaire kunst scheppen. Geen traktaat maar een beleving. Vandaar ook dat ik kosmonaut Anatoli Artsebarski, de captain die zonder Sergej Krikaljov terug moest naar de aarde, als verteller opvoer - een eenvoudige en heldere speelfilmconventie. Ik heb hem de tekst op de huid geschreven, maar daar mijn visies en ervaringen - met Hemingway, met mijn zoon - in verwerkt. Hij kon zich er goed in vinden. Zijn zoon, die je ook in de film ziet, is even oud als de mijne.
Ujica’s ruimte-odyssee is pas zijn tweede film. De regisseur werkte al jarenlang als filosoof en kunsttheoreticus in West-Duitsland, toen hij in 1992 met Harun Farocki Videogramme einer Revolution maakte. Met deze montagefilm over de rol van de media bij de ondergang van Ceausescu, verwierf hij een plekje in het hart van festivaldirecteur Emile Fallaux. Maar wat was het pijnlijk voor Fallaux toen hij de premiere van Out of the Present halverwege moest stilleggen omdat de tweede akte op zijn kop in beeld verscheen. 'Nu is de magie doorbroken’, verzuchtte een verstoorde Ujica. Zijn film is inderdaad een magische onderdompeling, in de beste tradities van Rotterdam: de melancholie van authentieke beelden, verrijkt met de schoonheid die een filmkunstenaar eraan toevoegt.