Verdonk die haar eigen tempo niet kan bepalen?

Achterop bij Rutte

De nieuwe lijsttrekker van de vvd, Mark Rutte, wil met verliezer Rita Verdonk een tandem vormen. Maar een Verdonk die niet mag sturen en niet haar eigen tempo kan bepalen, is dat mogelijk?

Bij de vvd-fractie in de Tweede Kamer hing vorige week donderdag een opgeruimde maar wat lusteloze stemming. Het gewone werk van vergaderen, amenderen en moties indienen wachtte weer, maar niemand had er zin in. Na weken waarin de adrenaline door de partijgelederen had gespoten, voortgestuwd door alle media-aandacht, was deze omschakeling te groot.

De avond ervoor was de hype rondom de lijsttrekkersstrijd in de partij als een plumpudding in elkaar gezakt. Toen partijvoorzitter Jan van Zaanen bekendmaakte dat Mark Rutte door de vvd-leden tot lijsttrekker was gekozen, voelde deze overwinning voor het partijkader ondanks de vreugde als een anticlimax. De adrenaline was aangemaakt om het gevecht aan te gaan met de door de bobo’s openlijk gehate Rita Verdonk. Maar nu deze onverwacht toch had verloren, bleef men zitten met lijven vol nutteloze energie.

Vlak voordat Van Zaanen de niet dichtgeplakte envelop met de verkiezingsuitslag van de notaris overhandigd kreeg, zei hij trots dat zijn partij had laten zien dat echte democratie kan en werkt. Die constatering klopt als hij bedoelde dat de strijd om het lijsttrekkerschap volop leefde in de partij en dat veel vvd-leden van hun recht om te stemmen gebruik hadden gemaakt. Maar echte democratie is meer dan een fel gevecht en een hoge opkomst bij een verkiezing die slechts één keer in de vier jaar zal worden gehouden. Het is niet te voorspellen wat er gebeurd zou zijn als Verdonk had gewonnen, maar één ding is zeker: de adrenaline had dan nu nog als een gek door de partij gestroomd. De «zittende» macht in de partij had zich niet zonder slag of stoot naar het leiderschap van Verdonk gevoegd. Die had alles in het werk gesteld om de democratische keuze van de kiezer tegen te werken. De vvd was dan niet, zoals nu, in één klap uit de media-aandacht verdwenen.

De opmerking van Van Zaanen over de werkzaamheid van directe democratie was, ook nu Rutte het is geworden, te vroeg. Het eigenlijke werk begint pas. Door de strijd om het lijsttrekkerschap is duidelijker dan ooit naar voren gekomen dat in de vvd twee zielen huizen. De populistische, geblondeerde, Den-Haag-luistert-toch-nooit-naar-ons, recht-voor-zijn-raap-ziel waar Rita Verdonk op gokte en de sociaal-liberalere, iets hoger opgeleide, ons-kent-ons-ziel die zijn stem gaf aan Rutte.

De afgelopen weken is gebleken dat de vvd van alle gevestigde politieke partijen de partij is die de erfenis van Fortuyn het meest binnen de eigen gelederen voelt. Vier jaar geleden wist toenmalig vvd-partijleider Hans Dijkstal, en met hem overigens ook de leiders van de andere politieke partijen, zich geen raad met de opkomst van Pim Fortuyn en met wat deze man aan onvrede loswoelde in de samenleving. Dat leek zich toen echter allemaal nog buiten de eigen gelederen af te spelen. Nu is die stroming duidelijk aanwezig in de eigen vvd. Daar heeft ze een nieuw, vertegenwoordigend gezicht gekregen: dat van Verdonk. Doordat zij zo dicht bij de overwinning kwam, was het ook ineens zichtbaar dat oudere vvd’ers met invloed in de partij, zoals Gerrit Zalm, Frank de Grave en Ed Nijpels, de afgelopen vier jaar niet hebben geleerd hoe ze met die erfenis van Fortuyn om moeten gaan. Dat is des te opmerkelijker omdat Jozias van Aartsen, tot maart de fractievoorzitter, de laatste jaren openlijk het flirten met Fortuyn-standpunten binnen de vvd toeliet. Geert Wilders is daar het product van. Deze inmiddels voor zichzelf begonnen ex-vvd’er was in de ogen van het partijestablishment waarschijnlijk nog te veel een verwaarloosbare factor die de partij zonder al te veel kleerscheuren uit haar ledenregister kon schrappen.

Maar nu kunnen de twee zielen niet meer worden ontkend. Rutte zal moeten laten zien dat hij ze weet te verenigen, wil de partij niet nog een aantal jaren doormodderen. Simpelweg zeggen dat hij gewonnen heeft en het dus weer business as usual is, zou naïef en dom zijn. Toch zal de verleiding daartoe groot zijn. Al is het maar omdat Verdonk geen invloedrijke hofhouding heeft in de partij. Rutte heeft die hofhouding wel, bleek op de verkiezingsavond toen vvd-bobo’s hun blijdschap niet onder stoelen of banken staken.

Rutte gaf er op de avond van zijn overwinning blijk van geen triomfalisme te willen uitstralen. Welgemeend dan wel uit welgemeend eigen belang trok hij de macht niet arrogant naar zich toe, maar herhaalde hij keer op keer met verliezer Rita Verdonk een tandem te willen vormen. Op zich geen vreemde gedachte. Rutte haalde met slechts 51,5 procent van de stemmen het lijsttrekkerschap binnen. Bovendien moest Verdonk het dan weliswaar bij de eigen vvd-leden afleggen tegen Rutte, maar de gewone kiezers denken daar straks bij de landelijke verkiezingen mogelijk anders over. Wil Rutte een partij van betekenis aanvoeren dan heeft hij de Verdonk-aanhang hard nodig.

Maar zou Rutte al eens op een tandem hebben gereden? Mogelijk denkt hij met de bediening van de rem en de stuurinrichting alle macht in handen te hebben. Op de meeste tandems is tenslotte het remmen en sturen voorbehouden aan de voorste. Verdonk meent hij mogelijk vooral te kunnen gebruiken om snelheid te maken. Want dat is absoluut een voordeel van een tandem: je kunt er ongelooflijk hard mee gaan. Maar volgens ervaringsdeskundigen is het rijden op een tandem niet eenvoudig. Knijpt Rutte in de remmen, dan kan Verdonk juist bedacht hebben nog lekker door te trappen. Wil Rutte daarentegen nog net het stoplicht halen, dan heeft Verdonk achter hem mogelijk haar voeten juist van de pedalen afgehaald.

Het is Rutte daarom aan te raden even naar de website tandemclub.nl te gaan. Dat leest als een handleiding voor politici die overwegen met de nummer twee op de lijst een tandem te vormen. De voornaamste reden om een tandem aan te schaffen blijkt het tempoverschil tussen twee mensen te zijn. Met een tandem kunnen die tempoverschillen en de daarmee gepaard gaande frustraties en scheldpartijen worden vermeden. Nooit hoeft de een meer te wachten op de ander, of juist te vrezen dat de ander hem voorbij zoeft. Fijn te weten voor de nieuwe leider Rutte, die mag vrezen dat Verdonk op sommige stukken harder zal willen gaan dan hij. Maar voordelig is het rijden op een tandem alleen als het tweetal samenwerkt als een team met een gezamenlijk doel, zo benadrukt de tandemclub. Alleen als Rutte en Verdonk overleggen over een voor beiden prettig en haalbaar tempo, alleen als ze samen hebben afgesproken welke route ze willen nemen naar een vooraf afgesproken eindpunt, alleen als ze het er samen over eens zijn wanneer ze willen pauzeren, bestaat de kans dat het rijden op een tandem het beoogde resultaat heeft: harder rijden dan de snelste van de twee afzonderlijk.

Bovendien, waarschuwt de tandemclub, blijkt het rijden op een tandem relaties die van zichzelf al goed zijn ten goede te komen. Botert het toch al niet zo, dan is het rijden op een tandem vaak de spreekwoordelijke druppel. Rutte zal dus intensief moeten overleggen met Verdonk wil hij zijn tandemtocht kunnen doen slagen. Vvd’ers als Ed Nijpels en Henk Kamp hebben al laten weten daar niks in te zien.

Er zijn echter ook stemmen in de partij die zeggen dat overleg tussen de twee minder moeilijk zal zijn dan op het eerste oog lijkt. De verkiezingsstrijd mag hard zijn geweest, dat was toch vooral het gevolg van de haat die Verdonk bij menig partijlid oproept met haar starre manier van opereren. Want dat is een groot verschil tussen Verdonk en Rutte. De eerste schijn je alleen te kunnen haten of liefhebben. Bij Rutte is er geen sprake van houden van, maar ook niet van haat. Inhoudelijk zijn de verschillen niettemin minder groot. Zoals iemand het verwoordde: Rutte heeft Verdonk met zijn bijstandswet, uit de periode dat hij nog staatssecretaris van Sociale Zaken was, rechts ingehaald.

Anderen houden hun hart wel vast en realiseren zich dat ze met Rutte als partijleider nog niet van Verdonk af zijn. Zij vrezen dat Rutte te veel de aardige jongen is die nooit eens zal zeggen: zo doen we het en niet anders. Dat altijd maar aardig gevonden willen worden, zou hem wel eens de gevangene kunnen maken van Verdonk, aan wie hij zich vorige week op de uitslagavond al direct leek uit te leveren door zo vaak dat woordje «tandem» in de mond te nemen. Je kunt ook te ver gaan in het niet willen inwrijven van het verlies bij degene die nummer twee is geworden. Deze groep vindt dat Rutte met de macht die hij in handen gelegd heeft gekregen direct op de uitslagenavond al enkele piketpalen had moeten slaan.

Aarzelingen over het succes van de tandem Rutte-Verdonk leven er ook bij degenen die verwijzen naar Verdonks karakter. Zij vrezen dat Verdonk niet in staat is een stuur in handen te hebben dat alleen dient als handensteun, maar waarmee je niet echt de richting kunt bepalen. Alleen maar hard meetrappen zou niet in haar aard liggen. Daartoe zou ze slechts bereid zijn zo lang het in haar voordeel is.

Rutte en Verdonk hebben op de avond van de uitslag gezegd van de vvd de grootste partij te willen maken. Daarvoor kan een tandem heel geschikt zijn. Om sneller te rijden dan de snelste van de twee in zijn eentje is er behalve goed overleg nog één vereiste: de twee op de tandem moeten in kracht aan elkaar gewaagd zijn. Met slechts zes procent verschil tussen beiden lijkt dat het geval. Maar omdat bij deze stemming alleen de vvd-leden aan het woord waren, zouden de krachten straks, als alle Nederlanders mogen meepraten, wel eens anders verdeeld kunnen zijn. Rutte is er op zijn tandem van verzekerd dat Verdonk hem niet voorbij kan fietsen. Maar moet ze wel achterop blijven zitten?