Buitenland

Adempauze

Over twee maanden zal Joe Biden zonder Donald Trump in het publiek een acceptatiespeech geven die acceptabel is, en kunnen we ons wijden aan de vraag die vier jaar op de achtergrond bleef: waar staat de Amerikaanse democratie, en waar de democratie in de wereld? Sinds 2016 dwong Trumps wilde theater de aandacht naar de directe schade die hij aanrichtte aan het Amerikaanse en internationale bestel. De afgelopen weken helemaal: het breken van bestaande normen, en het aanschurken tegen een machtsgreep, was nooit intenser. Maar nu het centrum het houdt, wordt de vraag urgenter wat dit betekent op de lange termijn.

De Democratische Partij legt zich nu vooral toe op de vraag of de verkiezingsstrategie te progressief was of niet progressief genoeg. Maar in feite is dat een kortetermijnvraag, die uitgaat van de aanname dat Bidens presidentschap een restoratie gaat vormen van de Amerikaanse democratie, en van de gedachte dat Trump een freak accident was. Belangrijker dan de Democratische strategie is de vraag waardoor Trumps gevaarlijke presidentschap mogelijk was. Daar zijn nogal wat boeken over geschreven. Die gingen er meestal vanuit dat Amerikanen uit frustratie en verkeerd begrepen eigenbelang op Trump hadden gestemd, en dat dit kon worden hersteld met goed beleid. Maar het feit dat Trump twaalf miljoen stemmen méér kreeg dan in 2016, ondanks een vrij rampzalig en chaotisch presidentschap, suggereert iets anders.

Interessantere analyses zagen Trump als een in het oog lopend maar ook tijdelijk gevaar, dat vooral afleidde van problemen op lange termijn. Een auteur met zo’n langere blik was de econoom Dani Rodrik. Hij wijst al langer op de fundamentele ondergraving van de democratie in de VS en andere westerse landen door de onderliggende economische realiteit: het feit dat centrum-linkse én centrum-rechtse partijen geen antwoord hebben op ‘de brandende vraag van onze tijd: waar moeten goede banen vandaan komen?’

Vernieuwing van de democratie is meer dan het installeren van Biden

Volgens Rodrik hebben de Democraten nu ‘vier jaar adempauze’ voor die vraag terugkeert, schreef hij in een column na de verkiezingen. Ongeveer iedereen is ervan doordrongen dat veel banen precairder worden in westerse landen, terwijl de economische en politieke consensus blijft dat economische groei en een ronkende aandelenbeurs, geholpen door monetair pompwerk, alles goed laten komen. Hoewel Trump niets aan die economische realiteit veranderde, illustreerde zijn electorale succes wel hoeveel Amerikaanse stemmers erdoor worden gemotiveerd. Hun vijandigheid tegen het hele systeem zal niet verdwijnen met een nieuwe president die vooral consumenten dient en niet arbeiders.

Trumps succes onderschreef ook de bedreiging die nieuwe media en nieuwe vormen van meningsvorming betekenen voor de democratie. Twitter en Facebook maken oude-stijlpolitiek onmogelijk: de politiek als ambacht, en het idee van volksvertegenwoordiging via verkiezingen in plaats van #trending en directe bevrediging van de onvrede. Nieuwe media versterken bovendien de trend van partijpolitiek naar politiek als persoonsgebonden beweging. En dát is hoe onze democratie sterft, voorspelde politicoloog David Runciman in How Democracy Dies, niet door een staatsgreep-oude-stijl. De Amerikaanse democratie zal Trump wel overleven, maar niet zijn voorbeeld.

Runciman beschreef ook een derde fundamenteel probleem: hoe democratie in stapjes wordt uitgehold. Trumps dagelijkse schoffering van democratische normen was niet erg op zichzelf, maar erg vanwege de trend. We hebben een ontstellend gebrek aan voorstellingsvermogen wat het einde van democratie betreft, stelt Runciman: altijd kijken we weer naar de jaren dertig. Maar kijk verder, naar het oude Griekenland, of de Romeinse Republiek, en je ziet het gevaar van politieke normvervaging. Het einde is niet Hitler, maar een lange serie mannen die de geldende normen en regels telkens verder uithollen, tot er niets overblijft dan een lege huls.

Trump vertelde ongemakkelijke waarheden, over corruptie en oligarchie, en hoewel hij die problemen zelf belichaamde, gaat de onvrede erover niet weg als hij met slaande deuren het pand heeft verlaten. Vernieuwing van de democratie, in de VS en in Europa, is zeker mogelijk, maar gaat veel verder dan het installeren van Biden. Het vereist toewijding aan democratie en aan de problemen die stemmers raken, van het volgende arbeidscontract tot klimaatverandering. Biden zal zeggen dat hij dat gaat doen. Laten we hopen dat hij het kan.