Proloog - bij deze dubbeldikke special

Afscheid van een tevreden natie

Het is nauwelijks meer voor te stellen hoe tevreden Nederland eind jaren negentig was met zichzelf. vvd-leider Frits Bolkestein stelde dat een land zich gelukkig mag prijzen als de politiek saai is. De politieke tegenstellingen waren opgelost toen liberalen en sociaal-democraten in 1994 samen gingen regeren – het politieke debat beperkte zich hoofdzakelijk tot koopkrachtplaatjes, en die zagen er in de loop der jaren steeds florissanter uit. Het bestuur van het land was van degelijke snit; Nederland was ‘af’.

Medium groene jaartallen groot2

In 1996 wijdde The Economist een groot verhaal aan ‘de onbeweeglijke vijver van de Nederlandse politiek’, waar een ‘gezellige Hollandse consensus’ heerste. Bolkestein had begin jaren negentig nog voor enige rimpeling gezorgd, toen hij de gebrekkige integratie van het steeds grotere aantal minderheden aan de orde stelde, maar al snel was er weer overgegaan tot de ‘tamme en beschaafde’ orde van de dag. Deed het Britse liberale weekblad misschien een beetje meewarig over dat gebrek aan politieke opwinding, bij de economische cijfers schreef het toch wat jaloers over de ‘Dutch Delight’. Nederland had de kwalen van de kwakkelende omringende landen weten te vermijden.

Een jaar later sprak minister-president Wim Kok op uitnodiging van Bill Clinton in Denver de wereldleiders toe over de zegeningen van het poldermodel. Nederland werd niet langer geassocieerd met molens, kaas en tulpen, maar ook met wat The New York Times de ‘Derde Weg’ noemde. Het ‘poldermodel’ werd even een exportproduct om trots op te zijn; Nederland was nu niet alleen moreel maar ook economisch een gidsland.

Het lijkt een eeuwigheid geleden, dat gevoel van tevredenheid en geluk dat toen in Nederland overheerste. Die tijd dat wij burgers het landsbestuur aan saaie technocraten konden overlaten en zorgeloos ons geld konden laten rollen. Hoe anders is het nu. We staan er niet alleen financieel veel minder rooskleurig voor vanwege de economische crisis, de afgelopen jaren worden we dagelijks geconfronteerd met dezelfde zorgelijke kwesties: de onhoudbaarheid van onze verzorgingsstaat, de ontwrichtende kracht van het populisme in de politiek, de spanningen door de multiculturele samenleving, het afnemende vertrouwen in onze instituties, de verplatting van onze cultuur, enzovoort. De saaiheid heeft plaatsgemaakt voor twijfel en verlies van zelfbewustzijn. Gidsland zijn we al lang niet meer.

Hoe kan het dat onze tevreden natie zo snel veranderde in een onzeker, bang en boos land? Waar en wanneer ging het mis? In 1995 in Srebrenica? In 2001, toen de aanslag op het World Trade Center in New York ook hier voor heftigheid en polarisatie zorgde? Een jaar later, met de moord op Pim Fortuyn? Of zijn er al eerder kiemen te vinden voor het einde van de Dutch Delight?

Daarover gaat dit speciale nummer, waarin we stilstaan bij de grote sociale, politieke en economische omwenteling die Nederland sinds 1982 heeft doorgemaakt. Dat doen we niet met cijfers en analyses, we doen het niet als gedistantieerde historici, we doen het door verhalen over bekende en onbekende Nederlanders te vertellen. Bij de experimentele vorm van dit nummer – een mozaïek van levensverhalen – hebben wij ons laten inspireren door het magistrale boek The Unwinding: An Inner History of the New America van The New Yorker-journalist George Packer. Daarin presenteert hij in chronologische volgorde journalistieke verhalen over uitzonderlijke en gewone Amerikanen die de grote geschiedenis weerspiegelen (zie ook het interview met George Packer op pagina 112).

De Nederlanders die wij in dit nummer portretteren kunnen wijkagent zijn of onderwijzer, buurtwerker of internetpionier, bankier of entertainer. Maar ook Neelie Kroes of Wim Kok, politici die vanaf 1982 een bepalende rol speelden, of overste Karremans of Leon de Winter. Bij elkaar hopen wij dat ze een scherp beeld geven van de recente geschiedenis van ons land.

P.S. Dit nummer is leesstof voor twee weken; het volgende nummer verschijnt 27 november