Een klimaatactivist wordt gearresteerd tijdens het protest tegen de vernietiging van Lützerath en uitbreiding van Garzweiler-kolenmijn in Erkelenz, Duitsland, 17 januari © Hesham Elsherif / Getty Images

De leiders van de wereld gingen zitten rond een geheime tafel. De mensheid werd bedreigd en zij moesten zich verdedigen. Zo begint het happy hardcore-nummer Bagger 288!, een creatie van een Britse videomaker. In de ‘videoclip’ wordt kabbelend beeldmateriaal van een Duitse tv-documentaire over graafmachines in het Ruhrgebied afgewisseld met montages van grommende gorilla’s, rondspringende sneeuwvossen en opgefokte vogels. Tussen het bonkende refrein door (‘BAGGER 288!’) zingt een hoge vrouwenstem hoe ‘Godzilla’s’ en ‘doom robots’ uit de toekomst de aarde bedreigen. Het einde is nabij. Maar dan springt ‘de leider van de Duitsers’ op. Triomfantelijk roept hij: ‘Ik heb het, we bouwen een totaal geweldige machine! Een massief stalen Leviathan met lemmet en bedekt met bloed. Beëlzebub zelf zal de Bagger 288 vrezen.’

Veertien jaar na dato zou je het nummer opnieuw relevant kunnen noemen. De Bagger 288 is momenteel gestationeerd in de open kolenmijn genaamd Garzweiler II, in het westen van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, dicht bij de Nederlandse grens. Op zaterdag 14 januari hangen regenwolken boven het gigantische gapende gat in de grond. Met 48 vierkante kilometer is de afgraving bijna twee keer zo groot als de eilandstaat Tuvalu, een van de landen die door klimaatverandering binnen afzienbare tijd onder water zal staan. Zelfs te midden van deze proporties ziet de ‘graafwielbagger’-machine van 215 meter lang, 95 meter hoog en maar net duizend ton lichter dan de Titanic, eruit als een uit de kluiten gewassen Goliath.

David is deze keer het dorpje Lützerath, gelegen aan de rand van de afgraving en in de verte net te zien. Tweeënhalf jaar lang woedde hier een strijd tussen honderden klimaatactivisten, die zich verschansten in boomhutten en verlaten schuren en huizen, en het Duitse energiebedrijf rwe, dat hier bruinkool wil winnen. Veel activisten zijn vrijwillig vertrokken, anderen zijn in de dagen voor de demonstratie weggesleept door politieagenten in zware uitrusting die het gehucht moeten ontruimen. Activisten worden in busjes gestopt die rwe aan de politie heeft ‘uitgeleend’; volgens hen het zoveelste voorbeeld van hoe fossiel kapitalisme en de staat de handen ineen slaan. Een aantal houdt stand, zij zijn ‘bereid hun leven te riskeren’ in de strijd tegen fossiel.

Een ding is duidelijk: als we de klimaatcatastrofe willen beperken, is het ontginnen van nieuwe fossiele brandstoffen een slecht idee. Onder andere het Internationaal Energieagentschap concludeerde dat ‘als overheden serieus zijn over de klimaatcrisis, er geen nieuwe investeringen kunnen zijn in olie, gas en kolen, vanaf nu – vanaf dit jaar’. Dat was bijna twee jaar geleden.

Bruinkool is een van de vervuilendste bronnen van energie en de Garzweiler-mijn is een van de grootste bronnen van CO2-uitstoot in Europa. Eigenlijk was de winning hieruit al afgebouwd, maar een potje handjeklap bracht daar verandering in. Opmerkelijk: politici van de Duitse Groenen zijn hier verantwoordelijk voor. Vorig jaar sloten Robert Habeck, voormalig co-partijvoorzitter en inmiddels minister van Economische Zaken en Klimaatactie, en zijn partijgenoot Mona Neubaur, met een vergelijkbare portefeuille op deelstaatniveau, een deal met het Duitse energiebedrijf rwe. De opbrengst: Duitsland zou bruinkool niet in 2038 maar in 2030 uitfaseren. Acht jaar klimaatwinst, aldus de bewindslieden. Ook zouden vijf dorpen gespaard blijven van de sloophamer. De prijs: rwe mag in het gebied tot 2030 ‘versneld’ kolen winnen. En voor dat doel moet Lützerath wijken.

Activisten stapten meermaals naar de rechter, door wie rwe in het gelijk werd gesteld. Afspraak is afspraak, wet is wet.

Maar wat juridisch klopt, is niet meteen moreel juist, vinden de tienduizenden mensen die naar de omgeving van Lützerath zijn afgereisd voor de ‘Großdemo’. (Zo’n vijftienduizend mensen volgens de politie, 35.000 volgens de organisatie.) Tussen het boerenveld staat een lange rij tourbussen geparkeerd die ladingen demonstranten meebrachten uit hoeken van Duitsland, Nederland en Oostenrijk. Lokale bussen die vanuit het stadje Erkelenz pendelen kunnen de stroom mensen niet aan, dus loopt een lange optocht uren langs slootjes en door spinazievelden richting de bestemming: de mijn en de machine, Bagger 288.

Het regent flink, ze dragen poncho’s, thermosflessen en kartonnen borden met protestleuzen. ‘Lützi bleibt’, ‘Kohle ist kacke’ (ofwel: kool is kak). Op een aantal borden staat slechts één getal: ‘1,5’. Als de winning van 280 miljoen ton bruinkool hier doorgaat, is de belofte die wereldleiders in 2015 in Parijs maakten – maximaal anderhalve graad opwarming van de aarde – volgens hen definitief verbroken. Afspraak was toch afspraak?

‘De mensen met macht hebben niet geluisterd’, spreekt klimaatactivist Greta Thunberg de menigte toe. ‘Dit is daar opnieuw een voorbeeld van.’ Het is te vol om bij het podium te komen, maar haar herkenbare Zweedse dictie komt via luidsprekers boven het gebulder van de wind uit. ‘Dat de Duitse regering deals en compromissen sluit met fossiele bedrijven zoals rwe is beschamend en laat duidelijk hun prioriteiten zien: profit, not people.’

Luisa Neubauer, ‘de Duitse Greta’, is het er volledig mee eens. Ze is zelf lid van De Groenen, maar vindt dat ‘haar’ partijleiders zichzelf hiermee recht tegenover de klimaatbeweging opstellen. ‘Niet alles in de klimaatcrisis is zwart-wit’, twitterde ze. ‘Maar dit wel.’rwe zou, stelt Neubauer, naast de opbrengst van de kolen nog 2,8 miljard ontvangen ter compensatie van de vervroegde kolen-exit.

Duitsland wil vooroplopen in de Energiewende, maar in de energiemix zit nog altijd meer grijs dan groen

Volgens de regering is de winning van bruinkool in het gebied een noodzakelijk kwaad. Met de oorlog in Oekraïne en de daaropvolgende energiecrisis moet de benodigde energie voor de komende jaren toch ergens vandaan worden gehaald en de weg van de minste weerstand blijkt fossiel. Duitsland wil vooroplopen in de Energiewende, maar in de energiemix zit nog altijd meer grijs dan groen. Met name kolen maken een comeback en waren vorig jaar goed voor ongeveer een derde van de elektriciteitsopwekking.

Die fossiele reflex is niet uniek voor Duitsland. Door heel Europa werd afgelopen jaar het stof van kolencentrales afgeklopt. Ook voor Rob Jetten moet het uiterst pijnlijk zijn geweest om als ambitieuze klimaatminister de centrales weer op volle toeren te laten draaien. Tijdens zijn ambtstermijn staan ook gasboringen in de Waddenzee op stapel, ondanks protest van omwonenden en zelfs erfgoedorganisatie Unesco, dat dreigt de werelderfgoedstatus van het gebied terug te trekken.

Is dit de prijs van meeregeren? Toont dit hoe De Groenen omgaan met Lützerath het pragmatisme van een politieke partij die volwassen is geworden, of juist het gebrek aan verbeeldingskracht dat ontstaat wanneer je je te dicht bij de macht begeeft?

Daags voor de demonstratie schreven ruim zevenhonderd wetenschappers een brief aan de regering van Noordrijn-Westfalen: ‘Verschillende wetenschappelijke studies concluderen dat bruinkoolwinning onder Lützerath niet noodzakelijk is voor de technische leveringszekerheid en stabiliteit van het elektriciteitsnetwerk, maar politiek is besloten.’ Het economische onderzoeksinstituut DIW Berlin kwam al in de zomer tot een soortgelijke conclusie: ook zonder Lützerath zijn de kolenreserves voldoende om in de Duitse vraag te voorzien.

Thunberg opperde dat Duitsland meer kernenergie kan gebruiken, maar dat ligt uiterst gevoelig. Na de kernramp bij Fukushima in 2011 besloot de regering hier versneld mee te stoppen. Deze ‘Atomausstieg’ moet op 15 april aanstaande voltooid zijn. De Groenen hebben hun electorale succes van de afgelopen jaren mede te danken aan hun compromisloze houding ten opzichte van kernenergie – het is zelfs een van de partijbeginselen. Ook tijdens de demonstratie wapperen er genoeg gele vlaggetjes met een afbeelding van een glimlachend rood zonnetje en de tekst ‘Atomkraft? Nein, danke’ erop om hier niet aan te hoeven twijfelen.

Na de nationale verkiezingen van 2021 waren De Groenen nog de ‘kingmakers’ van de Duitse politiek. Hoe ver zijn zij en hun achterban inmiddels uit elkaar gedreven? Op het landelijke partijcongres van De Groenen afgelopen oktober diende de jongerenpartij een motie in om de ontruiming van Lützerath te stoppen, maar die werd, hoewel nipt, verworpen. Maar bij de demonstratie zie je niet alleen jongeren: ‘grootouders voor het klimaat’ zijn er, ouders met kinderen in draagzakken, mensen in rolstoelen die worden voortgeduwd door de dikke bruine modder die eenieder opslokt die iets te lang stilstaat.

Ook de politie heeft er last van. Niet te missen: busjes, agenten, blauwe lichten. Wanneer de avond valt gaan de meeste mensen weer op huis aan, maar anderen, geheel in het zwart gekleed, met een sjaal om hun mond en alleen de ogen zichtbaar, lopen tegen de stroom in. Wie door de politieblokkade wil dringen om zich bij de ‘bezetters’ in het dorpje te voegen wordt met harde hand – stokslagen, waterkanonnen – teruggeduwd. ‘Gaan jullie terug of verder?’ vraagt een meisje van rond de twintig in een grijze capuchontrui. ‘Mijn vrienden zijn naar huis maar ik wil er juist in.’ Een geblondeerde jongen vertelt dat hij al bij minstens tien politiebusjes de ventieldoppen heeft losgedraaid. Later wordt duidelijk dat meerdere activisten gewond zijn geraakt. Ook Thunberg wordt, zachter wel, van het terrein af geduwd en later zelfs opgepakt.

In tegenstelling tot de groene regeringsleiders, beweegt de klimaatbeweging in Lützerath meer naar de flanken. Radicaal is maar hoe je het bekijkt, vinden zij; pas echt extreem zijn degenen die met hand en tand de fossiele industrie beschermen. Nu is dit spanningsveld tussen de fundi’s en realo’s zo oud als de partij zelf, en speelt het uiteraard ook in andere landen. Ook een partij als GroenLinks twijfelt of ze met rechte rug kan meeregeren. De stap van grote vergezichten naar concreet beleid eist nu eenmaal offers. Tegelijk is het de vraag of de werkelijkheid waar we nu al midden in zitten, een klimaatcatastrofe die zichtbaar en voelbaar steeds verder ontspoort, niet een nieuw soort realisme dicteert, waarin minder ruimte is voor geven en nemen – straks is alles weggegeven.

De Groenen houden voorlopig voet bij stuk. De dag na de demo zegt Ricarda Lang, de huidige co-partijvoorzitter, op televisie dat ze met deze deal een ‘vaste, bindende uitstapdatum’ voor kolen in het westen van Duitsland hebben afgedwongen. Ze twittert er nog achteraan: ‘Tegelijkertijd begrijp ik de mensen die nu vreedzaam demonstreren, ik geloof zelfs dat die druk nodig is. Met het oog op anderhalve graad kun je eigenlijk met geen enkel compromis tevreden zijn. Maar als we geen compromissen sluiten, gebeurt er voorlopig niets.’ Activiste Neubauer is ook uitgenodigd. Vernietigend kijkt ze naar ‘haar’ partijleider.

Nog een dag later is de ontruiming van Lützerath voltooid. Vijf dagen duurde het, lang niet de geschatte vier weken. Twee activisten (‘Pinky’ en ‘Brain’) hebben als laatste hun verschansing verlaten, een ondergrondse tunnel. Het kan niet anders of De Groenen zijn hun wonden aan het likken. En de last one standing? Bagger 288!