Ahold flest russen

DE RUSSISCHE markt is al vanouds een eldorado voor het Nederlandse grutterswezen. Geen methode wordt geschuwd om de Russische consument te verlokken. Al in de vorige eeuw liet cacaogigant Van Houten zijn chocolademelk aanprijzen door ter dood veroordeelden, die in ruil voor het uitroepen van kreten als ‘Drink Van Houten chocolademelk’ op het schavot een financieel douceurtje voor hun nabestaanden regelden.

Sinds Gorbatsjov staat Rusland weer wijdopen voor de Nederlandse kruideniers, maar de verkoopmethoden zijn er niet zachtzinniger op geworden. John Rooymans, directeur van een zakelijk adviesbureau met jarenlange ervaring in Rusland, schreef Het Tonar-dossier, een polemisch boek over de Russische avonturen van Ahold, het moederconcern van Albert Heijn, Gall & Gall en Etos, ’s werelds op drie na grootste distributiebedrijf voor levensmiddelen. In het boek beschrijft Rooymans hoe Ahold tussen oktober 1993 en juli 1994 onder het mom van humanitaire hulp enorme partijen bedorven waar in Rusland dumpte en daaraan ook nog eens een smakelijke EU-subsidie overhield. Volgens Rooymans is Ahold al lang niet meer de sympathieke kruidenier die op de kleintjes let, maar een bikkelharde multinational die er geen bezwaar in zag het Russische bedrijfsleven en de Rusische politiek een rad voor ogen te draaien.
Rooymans baseert zijn boek op officiële documenten en op zijn ervaringen als adviseur van het Russische semi-overheidsbedrijf Tonar. Hem was gevraagd buitenlandse partners te vinden voor dit bedrijf, dat van president Jeltsin opdracht had gekregen de chaotische markt voor de eerste levensbehoeften in Rusland op orde te krijgen. De vrije-markteconomie bracht de meeste Russen bittere armoede: de inflatie suisde omhoog en benden brachten voor exorbitante prijzen eerste levensbehoeften aan de man. Logistieke efficiency om de distributie te kunnen controleren was een eerste vereiste, begreep de regering. Tonar moest de basisgoederen weer tegen fatsoenlijke prijzen in de schappen zien te krijgen. Een westerse partner zou daarbij wel handig zijn.
Europa had de noodkreet gehoord. Al in 1991 maakte de Europese Unie in het kader van hulpprogramma’s vijftien miljoen gulden vrij om in Moskou een distributiecentrum uit de grond te stampen. Het Nederlandse ministerie van Economische Zaken zou het project coördineren. Om onduidelijke redenen stond voor de EU al vast dat de Koninklijke Ahold NV de uitvoerder zou zijn. Het ministerie van Economische Zaken deed er ook alles aan om Ahold naar voren te schuiven, zoals het Financieele Dagblad in juni dit jaar schreef.
TED POSTMA, Aholds vice-president voor Oost-Europa, was een gelukkig man toen hij directeur Andronov van Tonar de hand schudde. In oktober 1993 wordt een memorandum getekend door Ahold, Tonar en de regeringen van Nederland en Rusland. Tonar ging meteen op zoek naar een geschikte locatie voor het distributiecentrum. Terwijl Tonar een dagtaak heeft aan de vervulling van de infrastructurele wensen van Ahold, laat de kruidenier een stel Finse hallen in een voorstad van Moskou vullen met de lading van vijftig vrachtwagens uit Tsjechië. Veel van de waar was oorzien van het opschrift ‘humanitarian aid’. Helaas is van de geleverde produkten de houdbaarheidsdatum al lang verstreken. Worteltjes zien wit van bederf, bonen zijn geel uitgeslagen en ook de aardbeienjam oogt weinig appetijtelijk, zo verklaren magazijnmedewerkers later. Niettemin worden de hallen ingericht als markt. De uitgehongerde Moskovieten slaan massaal in. Ze hoeven er niet eens voor in de rij te staan.
Rooymans: 'Ahold had op dat moment in Tsjechië een staatssupermarktketen overgenomen. In die magazijnen lagen enorme hoeveelheden overjarig, door het Westen geleverde hulpgoederen waar niemand meer naar omkeek.
En toen was er dat Russische hulpproject. Ze waren dus bezig met die subsidiegelden de hele rotzooi naar Rusland te verschepen. Er moest geen winst in de stichting komen. Ahold kocht voor anderhalf miljoen in. Een groot deel daarvan werd bij de Tsjechische dochter ingekocht. De Moskovieten kochten voor anderhalf miljoen aan bedorven waar. De opbrengst ging linea recta naar Zaandam. Ahold had daar in Moskou geen exploitatiekosten, geen huur en geen infrastructurele kosten - dat werd allemaal betaald door de Russische overheid en Tonar. Die trouwens geen weet hadden van die hulpgoederen, want dat hadden zij natuurlijk nooit geaccepteerd.’
In de administratie van Ahold ontbreekt van het Tsjechische noodtransport ieder spoor, aldus Rooymans: 'Die vrachtwagens staan nergens op papier. In het KPMG-rapport, dat later op last van Economische Zaken is uitgevoerd, zijn ze in ieder geval niet terug te vinden. Maar in de contracten stond dat op dat moment voor tien miljoen dollar geleverd werd. Zo ontdook Ahold invoerrechten en belasting.’
Op 15 maart 1994 deelt de Nederlandse ambassadeur in Moskou, G.W. de Vos van Steenwijk, mee dat de aanvankelijke vijftien miljoen subsidie is teruggebracht naar zeseneenhalf miljoen. Rooymans: 'Er is geen officiële verklaring over gekomen, maar waarschijnlijk zaten die tijdelijke groothandelsactiviteiten in die hallen het ministerie ook niet helemaal lekker en is daarom de subsidie verminderd. Maar Economische Zaken durft niet naar Ahold te wijzen, want ze hebben zelf Ahold geholpen die goederen naar Rusland te krijgen.’
OM DE RISICO’S te verkleinen had Ahold in Zaandam de stichting Babushka opgericht. 'Babushka’ betekent in het Russisch 'oma’ en al gauw zou blijken welke metafoor daarin verscholen lag. Rooymans: 'Om in Rusland te kunnen functioneren werd een Russische dochter met de naam AHA in het leven geroepen. Babushka hield daarvan honderd procent van de aandelen. Tonar deed maandelijks contributiebetalingen en kocht zo wat van die aandelen terug om volwaardig partner te worden. Toen het contract met Ahold gesloten werd, wist Tonar niet dat Babushka met AHA op 20 december 1993 een contract had getekend voor de levering van tien miljoen dollar aan levensmiddelen door Babushka. Dus Ahold tekende een contract met zichzelf.’
Op 5 juli 1994 krijgt Tonar-directeur Andronov een fax: 'Beste Vadim. Dit is om je te informeren dat de Koninklijke Ahold NV heeft besloten het programma in Moskou te stoppen (…) Vriendelijke groet, Ted Postma.’
De Russen zijn met stomheid geslagen. Een Ahold-woordvoerder laat de Nederlandse pers die week weten dat het project door toedoen van de Russen is mislukt. Vrij Nederland schrijft: 'Volgens een woordvoerder draaide de Russische bureaucratie “dusdanig traag” dat Ahold het ministerie heeft geadviseerd met de geplande nieuwbouw te stoppen. (…) De woordvoerder van EZ noemt de onzekerheden zo groot dat het ministerie en Ahold gezamenlijk tot dit besluit zijn gekomen.’
Niet bekend
De hallen waar Ahold zijn markt had ingericht zouden een tijdelijke voorziening zijn. De Russen hadden inmiddels op Aholds aanwijzingen het terrein waar het nieuwe distributiecentrum moest verrijzen bouwrijp gemaakt met loodsen, omheiningen, elektriciteit, waterleiding, telefoon en al. De Nederlandse subsidie kon nu elk moment binnenkomen, want die was uitsluitend bestemd voor de bouw. Maar nu Ahold met de noorderzon was vertrokken, kwam staatssecretaris Anneke van Dok van Economische Zaken - de opvolgster van Yvonne van Rooy - met een geheel ander relaas: ze beweerde dat Ahold reeds een volledig distributiecentrum had neergezet - daarmee kennelijk doelend op de markt voor overrijpe hulpgoederen in de loodsen. De subsidie wordt daarom ook niet meer uitgekeerd, aldus Van Dok. Collega Zalm kon meteen weer een 'meevaller voor de schatkist’ melden. Economische Zaken betaalde overigens nog wel 3,25 miljoen aan Ahold; de rekening voor advieskosten. En een half miljoen aan werkkapitaal. En een reiskostenvergoeding, omdat Aholds specialisten regelmatig in het Moskouse hotel Monopole verbleven: 600 dollar per nacht.
Rooymans: 'Tijdens mijn bezoeken aan Tonar in Moskou heb ik gesproken met Nederlandse managers. Die verbaasden zich erover dat met name Ahold-manager Ted Postma zich zo laatdunkend uitliet over de Russen. “Zo zou je nog niet over een hond spreken”, zeiden ze. Ik heb aanwijzingen dat de hele affaire toen al voorbereid is. Ahold heeft nooit de intentie gehad dat centrum te bouwen. De hele missie was bedoeld om die onzuivere en onverkoopbare produkten af te zetten zonder zelf een gulden te investeren. In totaal heeft Ahold vier tot vijf miljoen in eigen zak gestoken: verdiend met de verkoop van hulpgoederen en goederen waarover geen heffingen betaald zijn.’
DE RUSSEN hadden dus met moeite een budget vrijgemaakt om een hulpproject mede te financieren, en na vijf maanden was partner Ahold spoorloos verdwenen en zat Tonar over de oren in de rode cijfers. Zelfs toen de Russische vice-premier Davidov in de pen klom om doorgang van het project af te dwingen, desnoods met een andere partner, bleef een reactie van minister Wijers uit. Staatssecretaris Van Dok, die Davidov belooft de zaak onder handen te nemen, ontwijkt kamervragen en meldt dat zij de door Ahold geschetste problemen 'herkent’.
Minister Svistunov van de regio Moskou kwam in februari 1995 op staatsbezoek in Nederland. Een bespreking bij Economische Zaken ontaardde in een knallende ruzie en de Rus stapte boos op, met achterlating van Slavisch aardewerk dat hij als geschenk had meegebracht. Woedend lieten de Russen weten dat Ahold hun land nooit meer in komt. Omdat het ministerie en Ahold in zwijgen volhardden, begonnen verschillende Russische ministers brieven te schrijven aan Nederlandse actualiteitenrubrieken, onder andere aan Nova.
Rooymans: 'Dat waren natuurlijk wanhoopspogingen. In november 1994 stond een Tonar-delegatie al bij mij op de stoep. Ze wilden mijn adviesbureau Gemex inschakelen om duidelijkheid te krijgen over de eenzijdige stopzetting van het project. Hoewel ik nooit gedacht had dat een fatsoenlijke onderneming als Ahold zich hiertoe zou verlagen, hebben de feiten mij er toch van overtuigd.’
De Russen schakelden een advocaat in en die stelde in april 1995 een concept-dagvaarding op tegen de Nederlandse Staat en Ahold. De bilaterale hulp moest dan maar juridisch worden afgedwongen. Rooymans: 'Toen werd het EZ ineens heet onder de voeten en werd de schuld bij Ahold gelegd.’ Rooymans keeg een faxbericht waaruit bleek dat EZ Ahold op 20 juni 1994 maant de draad weer op te pakken omdat van 'Russische zijde de verplichtingen zijn nagekomen’. Ahold bleef onvermurwbaar. Rooymans: 'De Russen wisten op dat moment van niks. Ze voerden een race tegen de klok om het bouwterrein tijdig opgeleverd te krijgen.’
Later bleken de banden tussen Ahold en EZ weer aangehaald: de voor onderzoek noodzakelijke gegevens van AHA werden in allerijl naar de Nederlandse ambassade in Moskou gebracht. Daar liggen ze nog steeds. De Russische minister Svistunov probeerde tevergeefs de documenten bij ambassadeur De Vos van Steenwijk los te krijgen.
HET GERECHTSHOF te Amsterdam bepaalde op 11 januari 1996 dat de uitspraken van Ahold, zoals onder meer gedaan in Vrij Nederland, in strijd zijn met de waarheid. Ahold wordt veroordeeld tot het plaatsen van een rectificatie en moet een schadevergoeding betalen aan Tonar. Na een deurwaardersexploot wordt de rectificatie afgedrukt in drie dagbladen. De Russen zijn niet helemaal tevreden over het formaat ervan, maar enkele dagen later worden ze nog veel pijnlijker getroffen. In verschillende Nederlandse dagbladen plaatst Ahold-dochter Gall & Gall een advertentie onder de kop: 'Elf bijzondere wodka’s voor de echte kenner.’ Daaronder staat een gemonteerde foto van president Jeltsin die met twee tassen vol drank op het Rode Plein poseert. Rooymans: 'De Reclame Code Commissie honoreerde onze bezwaren hiertegen, maar toen was het al te laat. Het idee had de zegen van Ahold-man Butzelaar, voorzitter van de stichting Babushka.’ Het was exact een maand voor de Russische parlementsverkiezingen. Oppositieleider Zjoeganov stond met een exemplaar van De Telegraaf te wuiven in de doema en scandeerde triomfantelijk dat dit het beeld was dat het Westen van Rusland had.
Ahold stuurde wat betreft de schadevergoeding aan op een bodemprocedure. De rechtbank accepteerde dat. Rooymans: 'Naar die twee ton aan proceskosten konden de Russen ondanks hun gelijk wel fluiten. Dat heeft de Russen wel heel erg verward. Die bodemprocedure is tien keer zo kostbaar voor ze. Ik heb Tonar daarom geadviseerd het proces af te blazen.’
VOLGENS ROOYMANS probeert Ahold nu te verhinderen dat Nederlandse branchegenoten met de Russen in zee gaan. Dat bleek hem tijdens een informeel saunaweekend voor managers in het levensmiddelenwezen in een Oostenrijks kuuroord, in het voorjaar van 1995. Peter Karsten, topman van distributeur K-markt, liet zich daar ontvallen dat zijn bedrijf aan het onderhandelen was met Tonar. Ahold-president Fritz Ahlqvist, ook in het zweethok, reageerde furieus. Als K-markt de missie in Moskou niet onmiddellijk zou afblazen, kon Karsten de zakelijke relatie van K-Markt met Ahold-dochter Gall & Gall wel vergeten.
Rooymans: 'Kort daarop liep ik de regiomanager van K-markt in Moskou tegen het lijf. Hij zei: “Ik mag niet eens naar Tonar bellen om die afspraak af te zeggen. Om vier uur vanmiddag moet ik me melden. Het bezoek mag niet plaatsvinden.”’
Op het kantoor van Tonar kon men niet geloven dat de tentakels van Ahold zo ver reikten. Rooymans: 'Het is duidelijk dat het niet mocht gebeuren dat na de terugtrekking van Ahold een ander wel succes zou kunnen boeken in Rusland. Ook Economische Zaken zag toe op naleving daarvan.’
Rooymans voorspelt dat de Russische delegatie onder leiding van vice-president Tsjernomyrdin, die deze week een bezoek brengt aan koningin Beatrix, premier Kok en de ministers Wijers en Van Mierlo, met geschenken zal worden overladen. Mogelijk vindt er donderdag een ontmoeting plaats tussen de Russen en Ahold-vertegenwoordigers. Ahold kan dat bericht bevestigen noch ontkennen.
Rooymans gaat ervan uit dat de Russische delegatie flink zal worden gepaaid, mits men de Tonar-affaire maar niet verder laat opspelen. Rooymans: 'Niet voor niets zijn de ontwikkelingsbijdragen voor Oost-Europa onlangs verhoogd naar tachtig miljoen. Door de gulle gastheer zal de delegatie liefdevol worden ontvangen en gepaaid met geweldige samenwerkingsovereenkomsten. Als de Russische Federatie al die miljoenen hulp krijgt aangeboden, passen ze wel op om zich in de voet te schieten door te beginnen over de Tonar-affaire. Maar allemaal zijn ze op de hoogte van dit schandaal waarbij Koninklijke Ahold met medeweten van EZ subsidie misbruikte en het Russische bedrijf Tonar oplichtte.’