Al die informatiebordjes zitten de echte kunstervaring in de weg

Op het internet zijn beelden vogelvrij. Gevonden foto’s worden lustig gedeeld op sociale media, en degene die de foto post, eigent zich daarmee het beeld toe.

Pasen viel vroeg dit jaar. Op 5 januari spoelde een lading kindersurprise-eieren aan op het Duitse Waddeneiland Langeoog. Foto’s van de kleurige bolletjes op het strand – afkomstig van een overboord geslagen container – werden veelvuldig gedeeld op sociale media. Ik bewaarde een ervan om in mijn nieuwe dichtbundel te gebruiken. Nu die bundel binnenkort gaat verschijnen en ik graag iedereen de credits geef die hij verdient, moest ik op zoek naar de eigenaar van de foto. Dat bleek niet zo eenvoudig.

Op het internet zijn beelden vogelvrij. Gevonden foto’s worden lustig gedeeld op sociale media, en degene die de foto post, eigent zich daarmee het beeld toe. De oorspronkelijke fotograaf wordt zelden vermeld, vaak is hij niet eens bekend. Alleen stockfoto’s worden nog van watermerken voorzien en hoewel dat foeilelijk is, had ik in dit geval graag een aanwijzing gehad.

Het eerste wat een kind leert schrijven is zijn of haar naam, en tot ver in de puberteit prijkt die trots op elke tekening die wordt gemaakt. Daarna is het over. Op de kunstacademie is het een van de eerste dingen die wordt afgeleerd: je mag je werk pas weer signeren als je rijk en beroemd bent. Omdat ik zeker in mijn eigen dichtbundel niet met zo’n dubbele standaard wil werken, probeerde ik zo goed en zo kwaad als dat ging het spoor van kindersurprise-eieren terug te volgen naar de bron.

Behalve op Twitter en Pinterest stond de foto op Spaanse, Russische en Italiaanse nieuwssites, meestal zonder bronvermelding. Een enkele keer werd de NDR genoemd, dus meldde ik me in mijn beste Duits bij de redactie van die omroep. Al snel kreeg ik antwoord van ene Andreas. Het beeld was helaas niet van hen en stond ook nergens op de site, zo mailde hij, maar hij had blijkbaar ook niets beters te doen en besloot zich met het enthousiasme van een stagiair op zijn eerste werkdag bij mijn queeste aan te sluiten. Samen contacteerden we verschillende beeldredacties. Ik verdwaalde in een lange, kafkaëske mailwisseling met de persvoorlichter van Polizei Aurich, de hoofdstad van de regio Nedersaksen waar Langeoog toe behoort. Andreas legde contact met een Russische variant van Buzzfeed.

Terwijl ik hier zo mee bezig was, moest ik denken aan een discussie die ik de dag ervoor met mijn studenten had gevoerd. Ze waren op excursie geweest naar Insel Hombroich, een museum in de open lucht waar natuur en kunstwerken op elkaar reageren. Het terrein doet denken aan een verwilderd park en in de paviljoens hangen schilderijen alsof iemand ze is vergeten; er zijn geen suppoosten, er hangen geen bordjes. Alleen als je bekend bent met het handschrift van de kunstenaar herken je zijn werk. De studenten vonden dit fantastisch en ‘heel vernieuwend’.

Omdat het zo mooi aansloot, besloot ik de eerste aflevering van Ways of Seeing met ze te kijken. In deze serie uit de jaren zeventig beargumenteert John Berger dat al die informatiebordjes naast kunstwerken de echte ervaring van het kijken in de weg zitten. Kennis kleurt en beperkt. Om dat argument kracht bij te zetten, laat hij basisschoolkinderen naar een schilderij van Caravaggio kijken. Al snel ontstaat er een discussie over of de Jezus-figuur in het midden een man of een vrouw is. Dit, zegt Berger, illustreert hoe open en direct de observatie van kinderen is en dat ze daarmee een eigen wijsheid hebben. Caravaggio was homoseksueel en de kinderen zouden dat hebben opgepikt uit de androgyne gestalte van de Jezus. Eerlijk gezegd heb ik zo mijn twijfels bij deze theorie, maar de zoektocht van Andreas en mij zat ook op een dood spoor, dus probeerde ik nog eens met die kinderlijke directheid naar de foto van het strand vol verrassingseieren te kijken.

Het langwerpige formaat verraadt dat de foto met een telefoon is gemaakt. De horizon loopt scheef af naar rechts, dus dit was geen professionele fotograaf. Op donderdag 5 januari was het mooi strandweer. Waarschijnlijk, concludeerde ik, was deze foto door een gepensioneerde wandelaar gemaakt. Iemand die nooit verwacht had dat zijn foto viraal zou gaan, zou het vast ook niet erg vinden als hij in mijn bundel (met een bescheiden oplage) zou worden opgenomen. Ik had net besloten de zoektocht te staken toen Andreas me mailde dat de boulevardkrant BILD het beeldrecht in handen had. Met lood in mijn schoenen mailde ik de fotoredactie.

Even later bevestigde een opwekte Jackie dat de foto inderdaad van BILD was en ik hem voor vijftig euro mocht gebruiken. Niet precies wat ik hoopte, maar ik was wel opgelucht dat ik nu in elk geval niet door een sensatieblad kon worden aangeklaagd. Nadat ik het geld had overgemaakt, mailde Jackie mij de smartphone-foto. Ik mocht hem publiceren op voorwaarde dat eronder © BILD Leser-Reporter zou komen te staan. Opeens begreep ik dat John Berger een punt had.

Gelukkig was Jackie, na een uitgebreide mail met hyperlinks naar de betreffende fragmenten uit de aflevering van Ways of Seeing, ook overtuigd. De credits komen achterin, en de foto mag voor zichzelf spreken.