Al-Jazeera Arabisch is een heel ander beest dan Al-Jazeera Engels

Large 1200px al jazeera english newsroom
© via Wikipedia

Al-Jazeera Arabisch stelt dagelijks de zorgen en hoop van de Arabische wereld en de onvrede over de Arabische elite aan de kaak. Ondanks de duidelijke politieke agenda, met een voorkeur voor de emancipatie van de politieke islam, zorgt de zender voor een frisse wind in het gecontroleerde mediaklimaat van de gehele Arabische wereld.

Het Midden-Oosten is in rep en roer sinds Saoedi-Arabië, Egypte en enkele Golfstaten begin juni besloten Qatar te boycotten. De formulering van dertien eisen werd pas op 23 juni bekendgemaakt, maar de afgelopen weken groeide de wederzijdse ergernis alleen maar en gooiden alle media alsmede de predikers en imams van de betrokken landen olie op het vuur, waardoor de polarisatie nu compleet is. Tekenend is dat een sterjournalist van Saoedische afkomst die dertien jaar bij Al-Jazeera werkte, besloot te stoppen, met de motivering dat hij God en zijn koning wil gehoorzamen.
Het laat zien dat de opwinding vooral de zesde van de dertien eisen betreft: het opdoeken van Al-Jazeera en alles wat erbij hoort. Al krabbelen de Verenigde Arabische Emiraten nu, bij monde van minister Noura al-Kaabi, wat terug. Hij eist geen opheffing meer van Al-Jazeera, maar een ‘fundamentele verandering en herstructurering’ van de zender. ‘Qatar mag het tv-kanaal blijven financieren, maar niet om als platform te dienen voor extremisten’, aldus Al-Kaabi in de Britse krant The Times.

Het komt erop neer dat Qatar de prijs moet betalen voor 21 jaar rebellie. Het land doorbrak taboes en wilde de Arabische landen een spiegel voorhouden, bijvoorbeeld omdat zij bij hun vele tekorten ook niet willen zien dat mensenrechten tot de basisprincipes van democratie behoren. Qatar kijkt zelf overigens ook niet in die spiegel.

Al-Jazeera, wat ‘schiereiland’ betekent, refererend aan de landtong waarop Qatar gelegen is, is erg groot en heeft als basis Al-Jazeera Arabisch en Al-Jazeera Engels. De coalitie tegen Qatar heeft uitsluitend een probleem met de Arabische editie van Al-Jazeera. Er is ook een duidelijk verschil tussen beide edities. De Arabische lente legde Al-Jazeera geen windeieren, maar was wel de lakmoesproef voor het verschil in zuurgraad tussen beide edities.

Al-Jazeera ontstond na de coup op 27 juni 1995 van de vader op de grootvader van de huidige Emir (Tameem) van Qatar. De coup werd door de Golfstaten niet goedgekeurd en speelt eigenlijk nog steeds een belangrijke rol in de huidige situatie. Al-Jazeera wordt volledig door de staat gefinancierd sinds de oprichting in 1996.

Van oorsprong was Al-Jazeera echter een Saoedisch project waar de beste Arabische journalisten van de BBC voor moesten werken om CNN na te apen als het eerste satelliet-televisiestation in de Arabische wereld. Maar het project faalde omdat de Saoediërs te gevoelig waren voor de Europese kritische blik van de Arabische journalisten. Dit was een gouden kans voor de emir Hamed Ben Khalifa al-Thani, die hem veel soft power opleverde en hem de waardigheid gaf die de andere Arabische landen hem aanvankelijk niet wilden schenken als couppleger. Al-Jazeera is erin geslaagd om een ongekende interactieve, transnationale Arabische publieke ruimte te creëren met bijvoorbeeld aljazeera.net en andere sociale media.

Al-Jazeera Engels begon tien jaar later. De Engelse editie kon leunen op de reputatie van de Arabische. Al-Jazeera Arabisch was in tien jaar uitgegroeid tot het meest bekeken satelliet-televisiestation van de Arabische wereld; het doorbrak de status-quo van de hermetisch gesloten media van de autoritaire regimes uit de regio.

Al-Jazeera Arabisch gaf een gezicht aan de politieke islam tijdens de Algerijnse burgeroorlog maar creëerde tegelijk ook ruimte voor de oppositie in het buitenland. Een voorbeeld daarvan is Rached Ghannouchi, de leider van de Ennahda-partij die in Londen in ballingschap zat en door Al-Jazeera Arabisch uitgroeide tot een invloedrijk figuur in Tunesië en binnen de andere delen van de Arabische wereld. Daarnaast waren Israëlische politici en de vlag van Israël regelmatig te zien in de uitzendingen terwijl daar elders in de Arabische wereld een taboe op rust.

Het imago van een rebel in het Arabische medialandschap werd gecultiveerd; Al-Jazeera Arabisch werd gehaat door bijna alle wereldleiders vanwege de anti-establishmentboodschap. Gedurende de Tweede Golfoorlog klaagde Donald Rumsfeld, destijds minister van Defensie, steen en been over het tonen van beelden van gewonde Amerikaanse militairen en dat leidde op 8 april 2003 tot het Amerikaanse bombardement op het gebouw in Bagdad waar de 35-jarige Jordaanse correspondent van Al-Jazeera kantoor hield. Zo werd de eerste ‘journalist-martelaar’ van Al-Jazeera gecreëerd, wat leidde tot sympathie voor de zender van journalisten wereldwijd.

Het waren de Bin Laden-tapes die Al-Jazeera Arabisch tot de onomstreden nieuwsleider maakten van nieuws uit de Arabische wereld. Alleen Al-Jazeera Arabisch kon de boodschappen van Bin Laden uitzenden. Er hing zelfs een poster op de redactie in Doha waarop stond: ‘De wereld kijkt naar CNN en CNN volgt Al-Jazeera Arabisch.’

Al deze elementen droegen bij aan de reputatie van Al-Jazeera Engels als het meest rebellerende televisiestation ter wereld. Beide edities zweren bij een nieuw soort journalistieke benadering die een stem geeft aan de zwakkeren. Het verschil met andere media is dat ze zich geen zorgen hoeven te maken over de financiering. Het gaat uitsluitend om het leveren van kwaliteit en het ontwikkelen van nieuwe standaarden alsmede het vormen van een alternatief voor een westerse kijk op de Arabische wereld.

Zowel Al-Jazeera Arabisch als Al-Jazeera Engels maakt gebruik van zeer ervaren journalisten en probeert hoge professionele standaarden te hanteren; het wil de doorwrochtheid van de BBC combineren met de snelheid van CNN, wat niet wil zeggen dat Al-Jazeera Arabisch niet af en toe vervalt in goedkope propaganda voor Hamas of de Moslimbroederschap.

Al-Jazeera Engels houdt zich veel minder met propaganda bezig en wordt meer geaccepteerd als een alternatief station in het Westen, mede door het gebruik van de Engelse taal. Al-Jazeera Engels probeert ook het monopolie van de westerse media te breken door genuanceerde berichtgeving en onderzoeksjournalistiek over de Arabische wereld te bieden. Tegelijkertijd wil het de vooroordelen en stereotypen van de westerse media tonen. Een succesvol programma van de Engelse editie is bijvoorbeeld The Listening Post, van de Canadese journalist Richard Gisbert, dat inzicht verschaft over de verwevenheid tussen media en politiek wereldwijd. Gisbert werkte aanvankelijk als oorlogscorrespondent voor ABC in de Verenigde Staten.

In beide edities komen de journalisten uit diverse landen en zijn van verschillend pluimage, zodat het werkelijk een multicultureel en internationaal gezelschap is. Al-Jazeera Engels wordt minder geassocieerd met bepaalde regio’s in de wereld terwijl bij Al-Jazeera Arabisch door de verschillende anchors een identificatie met een bepaald publiek plaatsvindt. Zoals Khadija Ben Gana bijvoorbeeld, die razend populair is in Algerije, dat zij ontvluchtte omdat zij weigerde een sluier te dragen, maar toen zij voor Al-Jazeera ging werken werd de sluier haar signatuur. Of Mohamed Krichen, een liberale Tunesiër die werkte bij de Wereldomroep in Hilversum, en de Syriër Faisal al-Qasim, die de toneelschool deed in Engeland en een Brits paspoort heeft. Hij maakte Al-Jazeera Arabisch heel bekend door zijn programma De tegenovergestelde richting waarin hij twee tegenstanders als kemphanen met elkaar laat debatteren en soms zelfs op de vuist gaan. Of Abderrahim Foukara in Marokko, die ook heeft een Brits paspoort heeft en Engelse letterkunde studeerde. Hij presenteert het programma Van Washington en werd bekend door zijn messcherpe gesprek met Rumsfeld, die vervolgens zo geïrriteerd raakte dat hij niet verder wilde praten met Foukara.

Al-Jazeera Arabisch heeft een grote voorsprong en een breder publiek dan Al-Jazeera Engels, tenminste in de Arabische wereld. Al-Jazeera Engels heeft echter een groot publiek in Afrika, Azië en Australië en probeert de BBC en CNN van de troon te stoten terwijl Al-Jazeera Arabisch, vanwege de taal, wereldwijd aan de top staat. Al-Jazeera Arabisch stelt dagelijks de zorgen en hoop van de Arabische wereld en de onvrede over de Arabische elite aan de kaak.

Al-Jazeera Arabisch bepaalt door het rijke aanbod ook de intellectuele agenda. Een recent onderzoek, gedaan in Jordanië, toonde aan dat studenten en professoren in de Arabische wereld Al-Jazeera Arabisch als eerste bron van hun werk gebruiken – daar kan Al-Jazeera Engels niet aan tippen. Uit The Al-Jazeera Effect van Philip Seib en ook uit mijn onderzoek voor mijn boek Fridays of Rage blijkt dat de vrijheidsindicatoren zijn verbeterd door Al-Jazeera Arabisch. En vervolgens kwam de Arabische lente!

Al-Jazeera Arabisch heeft een andere woordkeuze dan de Engelse editie. Er wordt bijvoorbeeld systematisch gerefereerd aan ‘zogenaamd’ terrorisme. Daarnaast werken de frames van Al-Jazeera Arabisch in zekere zin als samensmelting van het panarabisme en de politieke islam. En dat alles heeft te maken met het feit dat de zender een soort supermarkt is waar liberalen, links georiënteerden en islamisten zich in de programmering kunnen herkennen. De aanwezigheid van het programma Sharia en leven van de prediker Yusuf al-Qaradawi (inmiddels negentig jaar en met een dubbel paspoort zowel Egyptenaar als Qatari en invloedrijk lid van de Moslimbroederschap) is daarbij van groot belang voor een omvangrijk publiek dat geïnteresseerd is in religie. Al-Qaradawi intervenieert vaak in de redactionele lijn van Al-Jazeera Arabisch, zeker gedurende grote politieke kwesties, zoals de hoofddoekaffaire in Frankrijk, de Tweede Golfoorlog, de verschillende Libanees-Israëlische conflicten, het Gaza-conflict, de Arabische lente en de gevolgen daarvan. Met zijn programma onderscheidt Al-Jazeera Arabisch zich definitief van Al-Jazeera Engels, en wordt daarmee een Arabische zender met religieuze programmering, net als de andere Arabische zenders.

Het hoogtepunt was toen al-Qaradawi op de derde vrijdag tijdens de revolutie de Vrijdag van de Woede (Fridays of Rage) uitriep door op het Tahrirplein in Caïro op het podium te klimmen en het plein voor zijn vrijdagpreek en vrijdagsgebed om te toveren tot de grootste openluchtmoskee van Egypte. Niemand had verwacht dat deze Egyptenaar, geschoold aan de beste islamitische universiteit, Al Azhar, en inmiddels al bijna veertig jaar in ballingschap in Doha vanwege zijn lidmaatschap van de Moslimbroederschap, ooit triomfantelijk zou terugkeren. Zoals destijds ayatollah Khomeini na een lange ballingschap in Parijs terugkwam naar Teheran. Al-Qaradawi’s invloed is niet beperkt tot Al-Jazeera Arabisch maar hij heeft werkelijk het wahhabisme van Qatar op een nieuwe leest geschoeid en er een soort van wahhabi-light van gemaakt, waarin marktwerking en islamitische waarden kunnen samengaan.

Al-Qaradawi’s programma’s werden gestaakt omdat president Sisi, toen hij aan de macht kwam, zijn invloed uitoefende op Qatar, Al-Jazeera en de journalisten van zowel de Arabische als Engels editie om hem zijn spreekgestoelte op de zender af te nemen.

De islam is de popcultuur van de Arabische wereld en geen enkel land vormt een uitzondering als het gaat om de regel: islam als de sluier voor politiek. De islam, God, de profeet en de islamitische gebruiken zijn oververtegenwoordigd in het dagelijks bestaan van de mensen, van eten en werk tot de liederen. Ondanks de ambiguïteit van Al-Jazeera Arabisch en haar duidelijke politieke agenda, met de voorkeur voor de emancipatie van de politieke islam, zorgt zij voor een frisse wind in het gecontroleerde mediaklimaat van de gehele Arabische wereld.

Tot slot kan worden gesteld dat als Al-Jazeera Arabisch moet ophouden te bestaan dit zich kan keren tegen Saoedi-Arabië en Egypte. Qatar, een kwart van Nederland, nummer één in de wereld qua bruto binnenlands product, draagt democratie uit zonder zelf democratisch te zijn. Maar de coalitie kan helemaal niet claimen dat ze democratie bevordert, intern noch extern. De media worden in de landen van de coalitie nog steeds gecontroleerd (als vanouds).

Qatar heeft in dit conflict met zijn buurlanden veel te verliezen als het om principes gaat. Het kan zich namelijk niet permitteren zijn sterprediker Yusuf al-Qaradawi terug te sturen naar zijn geboorteland Egypte, zoals dat wel al abusievelijk door meerdere media werd gemeld. Zelfs bij een internationaal arrestatiebevel voor al-Qaradawi, waarop wordt aangedrongen door de leden van de Verenigde Arabische Emiraten, zal Qatar er niet toe overgaan de religieuze leider over te dragen aan Egypte. De Emiraten hebben inmiddels al-Qaradawi wel al in de ban gedaan als voorzitter van de Internationale Unie van Islamitische Geleerden. Het loslaten van al-Qaradawi of Al-Jazeera Arabisch door Qatar zou de nekslag zijn voor de legitimiteit van de ideologie van het wahhabisme, die versmolten is met de ideologie van de Moslimbroederschap en het liberalisme.

Al-Jazeera Arabisch kan niet bestaan zonder het Westen. De moed van de Al-Jazeera-journalisten bestaat alleen door het feit dat ze Europese paspoorten hebben. Toen de Egyptische sterjournalist Ahmed Mansour, die niet onder stoelen of banken steekt dat hij voor de Moslimbroederschap is, in Berlijn gevangen werd gezet op verzoek van president Sisi, werd hij een dag later ontslagen vanwege zijn tweede, Britse paspoort. Hetzelfde is gebeurd met andere journalisten die lak hebben aan de Arabische autoriteiten omdat zij zich gesterkt voelen door hun Europese paspoort.

Hooguit zal Qatar Al-Jazeera Arabisch verplaatsen van Doha naar een Europees land, vermoedelijk Engeland. Zo kan Al-Jazeera Arabisch, net als de MBC, Sky News Arabisch, pretenderen dat het niet namens een Arabisch land werkt.


Oussama Cherribi is schrijver van het boek Fridays of Rage: Al-Jazeera, The Arab Spring, and Political Islam, Oxford University Press, april 2017