Tirana – In Albanië is de stalinistische dictator Enver Hoxha, die er decennialang heerste, nooit ver weg. Een toeristengids in Berat, die er Byzantijnse kerkjes laat zien met eeuwenoude fresco’s, vertelt hoe in de jaren tachtig de schaarse, goed gescreende en steeds bewaakte toeristen zijn beroemde stad mochten bezoeken. ‘Wij kregen soms snoepjes van ze. Maar de dag erna was altijd traumatisch. Dan kwam de geheime dienst ons op school ondervragen: “Wat zeiden de toeristen tegen je?”’

In de ‘stenen stad’ Gjirokastër, genoemd naar de daken van gestapelde, platte stenen, vertelt een andere gids dat haar ouders terugverlangen naar Hoxha. ‘Ze zeggen: “Hij wilde slechts dat we de regering niet bekritiseerden. Dus zwegen we daarover. Maar er was werk voor iedereen, en de kinderen vertrokken niet naar het buitenland.”’

Massale migratie typeert Albanië sinds de democratische revolutie, die in eerste instantie chaos en armoede bracht. In de kwart eeuw vóór 2015 vertrok een derde van de bevolking naar elders in Europa, al dan niet als illegale migrant, zo’n drie miljoen inwoners achterlatend.

Inmiddels groeit de economie – in hoofdstad Tirana schieten de kantoortorens omhoog; 5,7 miljoen toeristen bezochten Albanië in de eerste acht maanden van dit jaar – maar de vrees voor een braindrain is er niet minder om. ‘Pullfactor’ is het enorme personeelstekort in de zorg in vele EU-landen. Het gevolg: ‘supervolle’ verpleegopleidingen en medische faculteiten in Albanië, vertelt premier Edi Rama tijdens een rondetafelgesprek met een groep Nederlanders. ‘Van onze best presterende leerlingen ging dit jaar 53 procent medicijnen studeren.’ Zijn vrees is dat arme landen als Albanië artsen en verplegers blijven opleiden ‘die worden opgeslokt door rijke EU-landen, zonder dat we er iets voor terugkrijgen’.

Het begint met Albanezen die in het buitenland gaan studeren. ‘Ze komen niet meer terug’, zegt minister van Onderwijs Evis Kushi, ook aanwezig bij het gesprek. ‘We willen nu van onze universiteiten best universities maken, hebben ook budget voor buitenlandse hoogleraren. Nu al zijn er veertig goedgekeurde samenwerkingsprogramma’s met buitenlandse universiteiten, waaronder die in Bologna en Michigan.’

Ze hoopt daar een Nederlandse universiteit aan toe te voegen. Mirjam van Praag, voorzitter van het college van bestuur van de Vrije Universiteit Amsterdam en ook aanwezig in Tirana, heeft Kushi daarvoor inmiddels in contact gebracht met de VU en de Hogeschool van Amsterdam.