ZELFSTANDIG Onderzoeker

Albert Jan Kruiter

Wat is de meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment?

De noodlottige omhelzing van de bureaucratische overheid en de individualistische samenleving. Decennia lang heeft de overheid als voornaamste aanjager van de verzorgingsstaat zich ontfermd over publieke - en in toenemende mate - private problemen. “Burgers” die volgens het democratische ideaal autonoom en omnipotent zijn en bovendien de publieke zaak hoog in het vaandel hebben konden zich daardoor toeleggen op hun eigen belangen en geneugten. Overheden gingen zichzelf steeds meer definiëren als dienstverlener die de burger als klant ging benaderen. De burger liet zich dat welgevallen omdat de klantbenadering veel beter aansloot bij zijn of haar individualistische levenshouding. Door de financieel economische crisis en met name door demografische ontwikkelingen (de vergrijzing) is de klantgerichte en verzorgende staat onbetaalbaar en in praktische zin onhaalbaar geworden. Over tien jaar zijn er bijvoorbeeld niet voldoende verplegers en verpleegsters meer om de AWBZ uit te voeren. Om die reden trekt de overheid zich terug in dienst- zorg- en hulpverlenende zin en moet de burger meer eigen verantwoordelijkheid nemen. Die “burger” is echter inmiddels klant geworden en niet meer gewend om verantwoordelijkheid voor de publieke zaak te nemen. Alleen financiële prikkels stimuleren de tot klant geworden burger nog om in beweging te komen. Dat is precies wat de overheid nu doet met het persoonsgebonden budget in de zorg (AWBZ, WMO) en de ouderschapsvergoeding. Ook de toekomstvisie van de VNG “Dienstverlening draait om mensen” spreekt boekdelen. “De burger moet weer meer regie krijgen”. Een woordvoerder van de VNG legt uit wat dat in de praktijk betekent. Als mensen bijvoorbeeld klagen over een vuil park: “In plaats dat de gemeente dat opruimt, zou je mensen geld kunnen geven. Daarmee kunnen ze bijvoorbeeld bezems aanschaffen om de buurt samen schoon te houden” (www.volkskrant.nl 5 december). Daarmee is burgerschap als noodzakelijke voorwaarde voor democratie verworden tot een beleidsinstrument in handen van de overheid. Burgerschap als beleidsinstrument symboliseert de totale inkapseling van de publieke zaak door de overheid. De klant die het toppunt van de verzorgingsstaat definieerde heeft de burger vernietigd waar de democratie afhankelijk van is. Hoe die spanning tussen democratie en verzorgingsstaat en , tussen klant en burgers zich in het komende decennium gaat ontwikkelen, met name in het licht van de demografische en financieel-economische ontwikkelingen, is de meest prangende maatschappelijke kwestie van het moment.

Wat is het meest onderschatte probleem in Nederland?

De overheid trekt zich terug in dienstverlenende, zorgverlenende en hulpverlenende zin en intensiveert controle, toezicht en handhaving. Mensen zijn nog maar moeilijk in staat om hun belangen “welbegrepen” te definiëren. Alleen het directe eigen belang op korte termijn telt. Dat is nauwelijks een basis om de publieke zaak weer in handen van de burger te geven. Hoeveel controle, toezicht en handhaving er ook plaats vindt. De combinatie van gemankeerde burgers en controlerende overheid noem ik met, Alexis de Tocqueville, mild despotisme.

Wat is het meest overschatte probleem in Nederland?

Persoonlijke en partijpolitieke perikelen in de Haagse politiek. Interessant voor de bühne, maar nauwelijks relevant voor de toekomst van democratie en verzorgingsstaat in relatie tot de averechtse en ongewenste effecten die tijdens de uitvoering van beleid ontstaan. Dagelijks worden er door vele uitvoerende ambtenaren beslissingen genomen die van groter belang zijn voor de directe levensomstandigheden van mensen dan het wel en wee van de volksvertegenwoordigers en hun partijen in Den Haag.


Lees een eerder interview met Albert Jan Kruiter in De Groene Amsterdammer of bekijk zijn profiel bij uitgeverij Van Gennep