Nader Bekeken

Allah in Europa

In zijn nieuwe serie Allah in Europa zoekt Jan Leyers antwoord op de vraag: ‘Bestaat er zoiets als een Europese islam?’ De eerste aflevering: Sarajevo.

Jan Leyers laat zich scheren in Sarajevo. De inzepende handen en de masserende vingers zijn van de jonge draagster van een felrode hijab met zwarte voorhoofdsband. ‘Is scheren door een vrouw hier normaal?’ Ze lacht: ‘Alles is hier normaal, zeggen mijn vrienden.’ Ze is kapster en heeft dit onderdeel op eigen initiatief, oefenend op haar opa, geleerd. Meer dan een verrassende scène aan het begin van de achtdelige tv-serie Allah in Europa lijkt dit een statement: ‘Zo kan het dus ook, die islam.’

Het is de tweede islamreeks van Leyers. Tien jaar geleden legde hij voor de BRT in acht tv-etappes De weg naar Mekka af. Startend in Cordoba, maar hoofdzakelijk reizend door Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Nu trekt hij voor BRT én VPRO door Europa, met vragen waarvan een belangrijke, hoopvolle luidt: ‘Bestaat er zoiets als een Europese islam?’ Het antwoord lijkt in en door die jonge Bosnische kapster bevestigend. Direct daarop zien we ook nog twee zussen die een modelijn runnen en wier collecties zijn geïnspireerd door schilders als Monet en El Greco. De een draagt een zwarte hijab, de ander is sluierloos. Ze zijn verbluft over Jans vraag ‘Zeggen mannen nooit dat je je moet bedekken?’ ‘Daar heeft zelfs onze vader niets over te zeggen’, zegt uitgerekend de doekdraagster. En ze zingen de lof van etnisch, religieus en cultureel diverse vriendenkringen, van sluier tot hanenkam en piercing, van respect en tolerantie waarmee ze door hun moslimouders zijn opgevoed. ‘Kijk om je heen, film dat, steun ons, wijs ons niet af.’ Of te wel: wij zijn Europeanen, geografisch en naar de geest.

Aan hun oprechtheid valt niet te twijfelen. Maar naast en tegenover deze personages en waarheden staan andere. En staan herinneringen. Want is er niet een burgeroorlog geweest waarin bevriende buren plots vijanden bleken en waarin verdrijving en massamoord plaatsvond? Bij een demonstratie voor de kathedraal krijgen voorbijgangers witte linten om hun arm, net als destijds in Prijedor waar Bosnische Serviërs de moslims dwongen die te dragen – als ‘herkenningsteken’. ‘Iedereen wil dat we vergeten’, zegt een vrouw, ‘maar hoe kunnen we genocide vergeten? Als ze de kans krijgen doen ze het morgen weer. Ik zou oorlog willen. Die kan ik dan tenminste voeren, dan hoeven mijn dochters dat later niet te doen.’ Het is een extreme, geëmotioneerde, angstaanjagende uitspraak. En Leyers zegt: ‘Het maakt u nog steeds boos, hè?’ Ik vind die vraag op een andere manier schokkend. Even schokkend als wanneer Kefah Allush in Irak tegen een man, die breekt als hij vertelt over het gruwelijke lot van de moeras-Arabieren onder en na Saddam Hoessein, zegt: ‘Het emotioneert je nog steeds, hè?’ en een bemoedigend schouderklopje geeft. De huilende man behoort nota bene zelf tot dat geplaagde, deels uitgeroeide volk.

Het zal in beide gevallen empathisch bedoeld zijn, maar het is zo triviaal, zo ongepast. En hoezo ‘nog steeds?’ Hoe lang staat er volgens hen voor rouw om een volk? Als je die vraag stelt aan die Serviërs en Kroaten die zich bij moordpartijen beroepen op gebeurtenissen van zeshonderd jaar geleden, ja, dan begrijp ik hem goed.

‘Ga naar Srebrenica’, zegt de vrouw van de witte-lintenactie. En dat was Leyers natuurlijk al van plan. Hij spreekt daar een vrouw die vanaf haar trapje huizen aanwijst: ‘Daar de vader vermoord; daar de zoon; daar een vader en drie zoons’, enzovoort. Pas twintig jaar geleden. Hij spreekt er de jonge imam Ahmed, die als kind met zijn moeder vluchtte naar Sarajevo, waar hij opgroeide. Hij ziet nog de vrachtwagen met zijn vader erop wegrijden en vader en achterblijvers wisten allemaal dat die naar de dood reed. Toch, of juist daarom, moest en zou hij naar de vaderstad terug, waar hij woont met drie dochters en zijn vrouw – die trouwens weg wil uit dat sombere, getraumatiseerde oord.

‘Waarom haten ze ons zo?’ is een actuele westerse vraag. In Bosnië wordt die teruggekaatst. Ahmed zal de haat van Serviërs en Kroaten en de plotse omslag van vreedzaam samenleven naar moorden nooit begrijpen. Zelf blijft hij zachtmoedig. Maar, terug in Sarajevo, wijst Damir, de modieuze marketingmanager van een groot ICT-bedrijf, Leyers erop dat de ‘relaxte’ Bosnische islam, die Jan zo bevalt, gevolg is van eeuwen christelijke invloed waardoor moslims dingen zijn gaan doen (alcohol, onbedekte vrouwenhoofden) die hen eigenlijk tot niet-moslims maken. De winst van de gruwel is volgens hem juist herontdekking en herleving van de ware islam. En hij neemt Jan mee naar de moskee van zijn soefi-orde, waar de rituele gebeden en lichaamsbewegingen van fascinerende schoonheid zijn. (Net als het Gregoriaans van de Kruisvaarders trouwens.) Hun charismatische geestelijk leider blijkt zowaar ex-generaal van het Bosnische leger te zijn. Hoewel hij trots lacht als Leyers om bevestiging daarvan vraagt, weigert hij erover te praten. Mijn beperkte islam-kennis behelst dat soefisme juist niet agressief is. En natuurlijk leidt een striktere beleving van de religie niet automatisch tot intolerantie en erger. En hoe verbaasd moet je eigenlijk zijn als vervolgde groepen argwanend zijn jegens hun omgeving – Serviërs en Kroaten, maar in bredere zin ook Europa. ‘Jullie moeten ons niet’ is het overheersende gevoel bij veel Bosnische moslims. Als Damir zegt: ‘Het zal ons niet nog eens overkomen’, hoor je eigenlijk de echo van Israël: nooit meer weerloos naar de slachtbank.

Dan lees ik Sacha Kester in de Volkskrant over zorg om toenemende invloed van Saoedi-Arabië en andere wahabieten op de Balkan, vooral in buitenwijken en afgelegen dorpen. Over IS-sympathieën en -aanwezigheid. En over de diepe verdeeldheid en feitelijke onbestuurbaarheid van Bosnië. Die materie kwam ik niet tegen in deze eerste aflevering. Desondanks vind ik haar boeiend, soms verrassend en tot op zekere hoogte inzicht gevend in de complexiteit van de materie. De moeite van het volgen waard.


Jan Leyers (presentatie), Allah in Europa, acht delen, BRT/VPRO, vanaf zondag 3 september, NPO 2, 20.25 uur

Tips
Het is hier lang niet over drama gegaan. Daarom twee tips. De eerste betreft de tweedelige webproductie De Comeback, waarin dansduo Roy en Pepita, dat in de gevangenis heeft gezeten na de eerste nul-sterrenrecensie ooit, en dat van de rechter nooit meer mag dansen, in het geheim toch een nieuwe voorstelling voorbereidt. Absurd? Jawel. En wie de namen van de makers, Lykele Muus, Ellen Parren, Tim en Wart Kamps, terecht associeert met Missie Aarde, weet ook meteen in welke hoek het gezocht moet worden. Ik heb het nog niet kunnen zien, maar ben tamelijk weerloos tegen hun verrichtingen. Aflevering 1 is online sinds donderdag 31 augustus, aflevering 2 vanaf vrijdag 1 september.

Wie in 2014 geboeid was door misdaadserie Top of the Lake van de Nieuw-Zeelandse topregisseur Jane Campion, uitgezonden door de VPRO, kan nu bij de NTR terecht voor de tweede reeks: China Girl. Met sterbezetting: Elisabeth Moss (Mad Men), Gwendoline Christie (Game of Thrones) en Nicole Kidman. Vanaf zaterdag 2 september, NPO 2, 22.40 uur