Hoofdcommentaar

Alle macht aan Balkenende

Bijna geruisloos heeft het kabinet de regering zelf onderworpen aan zijn zinderende hervormingsprogramma. Vorige week hebben minister Bot van Buitenlandse Zaken en diens staatssecretaris Nicolaï laten weten dat het Reglement van Orde van de ministerraad zal worden gewijzigd.

Het wat? Het Reglement van Orde van de ministerraad!

Uit een brief aan de Staten Generaal, waarover vorige week alleen NRC Handelsblad publiceerde, blijkt dat de premier de macht heeft gekregen om buiten de andere bewindslieden om zijn eigen agenda aan het kabinet op te dringen dan wel te onthouden. Voor het «gevoelen» van collega’s dat de tijd daarvoor nog niet of juist wel rijp is, zoals nu nog in artikel 7 van het Reglement staat, hoeft de premier geen begrip meer te hebben. De positie van de premier is niet meer politiek bepaald – dat is gewoon een kwestie van macht, dat wil zeggen zo oud als de weg naar Rome – maar op schrift verankerd.

Het draait allemaal om regie. Regie: het wondermiddel waarmee alle kwalen van het koninkrijk worden genezen. Regie: het toverwoord dat spoort met het modieuze maar lege begrip leiderschap. Regie: de methode die minister Verdonk zo goed beheerst als ze, in strijd met de wettelijke bepalingen die het College Bescherming Persoonsgegevens moet controleren, de in haar ogen vuile was van Pasic en Hirsi Ali buiten hangt. Regie: de kwaliteit die haar uitdager Rutte zo node mist, omdat hij, positief gezegd, zo aardig is.

Aanleiding voor de hervorming van de werkwijze der uitvoerende macht is Europa, het dossier dat het kabinet vorig jaar voor en na het referendum over de Europese grondwet uit zijn poten heeft laten vallen. Maar de verandering in het Reglement «heeft uiteraard een generiek karakter en zal daarom nader worden uitgewerkt in de notitie over de positie van de minister-president die momenteel door het kabinet wordt voorbereid», vermeldt noot 15 onder de brief er terloops bij. Kortom, Europa is het alibi om alle bewindslieden te dwingen zich voortaan naar de baas te voegen.

Omdat niemand zich bekreunt over reglementen heeft niemand de premier er publiekelijk nog op aangesproken. Zolang hij geen spoor van gelijkenis vertoont met Paul Verhoeven, is het ook aantrekkelijk om te schamperen. Wie lacht er niet over de regie van premier Balkenende bij het optreden van minister Verdonk inzake het dossier-Hirsi Ali? Maar dat is een misverstand. Het Reglement van Orde is de spiegel van de maatschappelijke verhoudingen. Het staat in een bestuurlijke traditie die niet straffeloos bij het oud vuil kan worden gesmeten. Het is, in één woord, de saai geformuleerde samenvatting van de Nederlandse democratie. De consequenties zijn dan ook veel groter dan ze oog in oog met Balkenende lijken.

Laten we saai beginnen. Met het nieuwe Reglement van Orde komt de «eenheid» van het regeringbeleid (artikel 4) op losse schroeven te staan. Want waarom zou een minister, wiens of wier «gevoelen» door de premier is gekrenkt, zich neerleggen bij de regisseur? Het huidige artikel 12 («In geen geval handelt een minister of staatssecretaris tegen een besluit van de raad») is dus ook aan herziening toe. Het zou keurig sporen met de staande praktijk in het zittende kabinet, waar bewindslieden al vrijelijk uiting geven aan hun gevoelens over de vunzigheid van anderen en nog net niet eigener beweging uit de geheime notulen citeren. Ook de stemprocedure binnen het kabinet kan maar beter worden gewijzigd. Nu heeft de premier alleen de doorslaggevende stem als de stemmen staken. Beter ware het hem of haar een dubbele stem te geven. Of, nog effectiever, elke minister die het waagt om op stemming aan te dringen linea recta naar de koningin te sturen met een standaard ontslagbrief, waarin staat dat hij zijn rol niet meer kan spelen in de generieke regie.

Daarbij kan het niet blijven. Als Nederland als onderneming moet worden geleid, dan moet de chief executive officer (ceo) ook kúnnen leiden. Er moeten dus meer wetten op de schop. Te beginnen met de kieswet. Als de premier meer macht krijgt over de ministers, moeten de burgers als aandeelhouders meer macht krijgen over de premier. Rechtstreekse verkiezingen dus van de minister-president. Het ideaal van d66 komt nu toch dichtbij, al is het jammer dat de Democraten zelf niet meer zoveel om hun kroonjuwelen geven. Vervolgens moet de kieswet ook anderszins worden onderworpen aan hervorming. Een kiesdrempel is geboden, zodanig dat er maar drie fracties overblijven. Als we aan de bestuurlijke top gaan disciplineren, moet dat aan de wetgevende basis evenzeer gebeuren. Liever een paar institutionele beleggers dan tien miljoen couponknippers. Regie vereist nu eenmaal discipline.

In twee zinnetjes en één noot heeft het kabinet-Balkenende de personifiëring van de politiek geformaliseerd. Goed nieuws voor pvda-leider Bos, die in eigen kring de disciplinaire duimschroeven ook al heeft aangedraaid, omdat hij in het aangezicht van de macht geen gelazer wil met dissidente geluiden die zijn leiderschap zouden kunnen ondermijnen. Goed nieuws voor vvd-leider Verdonk, die – als ze deze week tot lijsttrekker is gekozen, hetgeen bij het sluiten van de kopij voor deze editie nog niet vaststond – met het nieuwe Reglement in de hand de programmacommissie onder leiding van chief executive officer Verwaayen van British Telecom aan de lijn kan leggen. Goed nieuws voor Balkenende zelf die het zoet op tafel nu voor zijn politieke zelf kan proberen te houden en het verbod op het H-woord in het cda nu ook in het kabinet kan proberen te proclameren. En goed nieuws voor de verzekeringsbranche, waarvoor zich nu een nieuwe markt van afkoopregelingen opent.

Want Nederland moet een normaal land worden, zoals Amerika, Rusland, Duitsland en Groot-Brittannië. Met klassiek Hollandse bestuurlijke normen en waarden, het refrein van dit kabinet, heeft het niets van doen. Het is zelfs erger. Zoals altijd zal het nieuwe reglement op het tegendeel uitdraaien van wat het beoogt. Nederland wordt geen strak geregisseerde presidentiële democratie, waar de burger weet wie waarvoor aansprakelijk is. Nederland wordt Ahold met een kerkhof vol daders.