Poetin versus Pussy Riot

Alles is pr

Pussy Riot groeide uit van een onbekende groep feministische performancekunstenaars tot wereldwijde iconen van verzet tegen president Poetin. In twee documentaires is te zien hoe zij hun eigen pr handig gebruiken als wapen tegen het Kremlin.

Medium pussy riot stills 6

Sterren zijn het, zoals ze daar in de openingsscène van de documentaire Pussy Riot: A Punk Prayer komen binnenlopen. Drie jonge dames, omringd door agenten met een strenge blik in de ogen. Het beeld hangt even stil als ze in zicht komen: starring Nadia, Masha en Katia – enkel voornamen zijn genoeg. Het trio vormt de voorhoede van de protestgroep Pussy Riot, het collectief dat met zijn impromptu punkconcerten op openbare plaatsen in Moskou een brandbom van feminisme, anarchisme en subversiviteit in het internationale publieke debat gooide. Regisseurs Mike Lerner en Maxim Pozdorovkin geven de eerste minuten van Pussy Riot: A Punk Prayer een spectaculair karakter: aanzwellende rockmuziek, knappe vrouwen die onder escorte langs flitsende camera’s worden geleid. Het beeld voelt vertrouwd. We kennen het van de rode loper bij de Oscars.

De werkelijkheid waarin Nadia, Masha en Katia zich bevinden is grimmiger. Ze zijn op weg naar de rechtszaal, waar hun beroep tegen een opgelegde gevangenisstraf zal worden gehoord. Ieder die het nieuws volgde, weet wat er komen gaat. Een voorwaardelijke straf voor Katia en twee jaar strafkamp voor de andere twee. Onlangs kwamen ze vrij dankzij amnestie die Poetin verleende aan geselecteerde gevangenen.

Ook de rechtszaak waarmee de documentaire begint, heeft alles weg van een show. Volgens sommigen omdat de rechter toch al wist hoe haar oordeel zou luiden. Het omzetten van een gevangenisstraf in een voorwaardelijke detentie voor Katia zou dan een zet zijn om de kritiek te smoren dat het vonnis voorgekookt was. Maar het label ‘showproces’ is ook van toepassing omdat de dames van Pussy Riot de rechtszaal tot podium maken, net zoals ze dat eerder deden met de Moskouse metro, het Rode Plein en de Christus de Verlosser-kathedraal. Hun slotverklaringen zijn een staaltje pure woordkunst waarin het verwijzingen naar schrijvers en filosofen regent.

Een avant-garde die met spectaculaire acties het gezag provoceert – het past in een lange Russische traditie. In het eerste decennium van de vorige eeuw liet de dichter Vladimir Majakovski luidruchtig van zich horen. Majakovski toonde zich bij voorkeur in opvallende kleren – hij gebruikte een bos radijsjes als pochet bij een knalpaars colbert – en declameerde in theaters gedichten, zoals zijn beroemde Wolk in broek uit 1915. Daarin beschimpte hij in staccatozinnen de stoffige bourgeoisie en de orthodoxie van de kerk. Voor 1917 werd Majakovski drie keer gevangen gezet wegens ondermijning van de staat. Na de revolutie ging hij aanvankelijk enthousiast op in het nieuwe systeem en ontwierp hij onder meer propagandamateriaal voor het Russische Staats Telegraaf Agentschap rosta. Onder Stalin werd zijn creatieve bewegingsvrijheid steeds verder ingeperkt en verdwenen zijn kameraden na een proces in strafkampen. In 1930 pleegde hij zelfmoord.

Dat de huidige groep Russische kunstenaars zich schatplichtig voelt aan deze illustere voorganger blijkt uit A Punk Prayer. De film opent met een citaat dat zowel aan Majakovski als aan Bertolt Brecht wordt toegeschreven: ‘Kunst is niet een spiegel om de wereld in te reflecteren, maar een hamer om de wereld te veranderen.’ De vraag of het goede kunst is doet er voor Pussy Riot nauwelijks toe. Het gaat om het effect: de reactie en de aandacht.

Ook de Russische staat speelt zijn rol als erfgenaam van de geschiedenis. Onder het tsaristisch bewind in de negentiende eeuw was het showproces een veelgebruikt instrument om subversieve elementen uit te schakelen, een praktijk die onder Stalin uitgroeide tot extreme proporties. Met Poetin aan de knoppen opereert het rechtssysteem volgens Russische usance. Tussen de actie en het strafkamp zit nog steeds een showproces: enerzijds bedoeld om lastige figuren te straffen, anderzijds opgetuigd als spektakel om het volk én de politieke oppositie op te voeden. Poetin gebruikt het proces om de tegenstellingen scherp neer te zetten: het simpele volk in de provincie versus de hoogopgeleide, artistieke urbane elite die met haar decadente levensstijl teert op de zak van anderen. De drie vrouwen werden in de Russische pers neergezet als radicale feministische heksen. Dat de ophef rondom Pussy Riot zich afspeelt volgens een historisch beproefd draaiboek is iets wat Lerner en Pozdorovkin ten diepste beseffen. Hun documentaire is stevig gelardeerd met archiefbeelden van showprocessen uit de sovjettijd.

A Punk Prayer is niet de enige documentaire waarin de lotgevallen van Pussy Riot worden vastgelegd. In Pussy versus Putin volgt het jonge Moskouse filmcollectief Gogols Wives de vrouwen ook met een camera. Deze documentaire was te zien op de afgelopen editie van het Idfa waar de regisseur, een verlegen jonge Moskoviet, vers van de filmschool, hakkelend vertelde dat hij zijn film nu eindelijk kon laten zien. Officiële vertoning was in Rusland niet mogelijk. Zijn documentaire had ook iets onbeholpens. Hij was geschoten met een gewone handcamera, waardoor de opnamen waren doorspekt met shots van de straattegels wanneer de camera in het gedrang van protestmanifestaties weer eens naar beneden werd gedrukt. Een contrast met het strakke redactiewerk en de scherpe cameravoering van Lerner en Pozdorovkins A Punk Prayer, waarin het stempel van hun productiehuis hbo duidelijk zichtbaar is.

Pussy versus Putin is op nog een andere manier ontnuchterend. De documentaire laat zien dat aan de uiteindelijke arrestatie van Pussy Riot een serie performances voorafgaat die weliswaar voor opgetrokken wenkbrauwen zorgden maar nauwelijks reacties losmaakten bij de Russische autoriteiten. Een van Pussy Riots eerste optredens vond plaats boven op een trolleybus die op het punt stond weg te rijden. ‘Bevrijd de straatklinkers’, zongen de dames, getooid met hun felgekleurde bivakmutsen, terwijl ze de inhoud van een donzen kussen naar beneden gooiden. De buspassagiers keken stoïcijns voor zich uit, in afwachting van het moment dat ze hun reis konden voortzetten. Dat kon pas nadat de geïrriteerde chauffeur – een klein dik vrouwtje – de activisten met een bezem van haar trolleybus af had gejaagd. Zelfs een concert midden op het Rode Plein leidde niet tot loeiende sirenes en aanstormende ME. Pas toen ze een kathedraal als podium kozen, ging het mis.

De vrouwen van Pussy Riot zijn mooi, welbespraakt en anarchistisch – dat doet het goed in de westerse wereld

Op 21 februari 2012 beklommen vier leden van Pussy Riot het altaar van de Christus de Verlosser-kathedraal. De plek voor het optreden was zorgvuldig gekozen. Zo werden de macht van de orthodoxe kerk en de nauwe band tussen de staat en het geloof in Rusland aan de kaak gesteld. De kathedraal werd onder Stalin in 1931 opgeblazen en op het achtergebleven cirkelvormige grondplan verscheen een groot zwembad voor het volk. Het kon daar gratis zwemmen, zelfs als het in de winter vroor, omdat het water dan werd verwarmd. Tot 1990 zwommen de Moskovieten er vrolijk tussen de bacillen met op de achtergrond het toeterende en stinkende verkeer op de boulevards. Nadat het zwembad was gesloopt, herrees de kathedraal in haar oude glorie; het geloof keerde terug en vormt nu weer een stevige pilaar waarop de macht van Poetin rust.

De leden van Pussy Riot wisten donders goed wat het effect zou zijn als ze hun boodschap op zo’n beladen plek zouden uiten. In A Punk Prayer volgen we de opmaat naar deze fatale actie. Het doel was om hun ‘punkgebed’ te laten horen waarin tot moeder Maria wordt gebeden om het land te bevrijden van Vladimir Poetin. Binnen een minuut hadden bewakers met hulp van wat kerkbezoekers hen van het altaar af gesleurd. Alles werd op film vastgelegd. Kort daarna werden Nadia, Masha en Katia gearresteerd op verdenking van hooliganisme. De beelden gemaakt in de kathedraal werden verspreid via het internet en vormen het scharnierpunt van de beide Pussy Riot-documentaires. De beelden van de vrouwen die uit een politiebusje stappen en voor de rechter worden geleid doen de rest. Voor hen zou de show doorgaan in de rechtszaal.

Het proces zelf werd uitgebreid besproken in de internationale pers. Het New Yorkse magazine n+1, populair in kringen waar Brooklyn, vintage en obscure Russische schrijvers als cool gelden, drukte de slotverklaringen van Pussy Riot woord voor woord af. De straf die volgde zorgde voor steunbetuigingen van artiesten in de hele wereld. Madonna had bij haar optreden in Moskou in augustus 2012 de naam van de band op haar rug gestift. Een hart onder de riem kwam ook van de Red Hot Chili Peppers, U2, Radiohead, Adele en Yoko Ono. Op internet draaide de aandachtsmolen op volle toeren. T-shirts met de tekst ‘Free Pussy Riot’ gingen buiten Rusland als warme broodjes over de toonbank. En zo groeiden zij vanaf eind 2012 uit van onbekende kunstenaars tot sterren die wereldwijd werden omarmd.

Medium 03

Toch zit hier een wrang kantje aan. Amnesty International merkte op dat de relatief zachte behandeling van Pussy Riot in schril contrast staat met de behandeling van de ‘echte martelaren’ – de anonieme gevangenen in de Russische gevangenissen die nooit een proces hebben gehad en jarenlang zonder advocaat en aandacht van de pers in schrijnende omstandigheden verkommeren. Zij zijn als object van internationale solidariteit niet sexy. De vrouwen van Pussy Riot zijn daarentegen mooi, welbespraakt en anarchistisch – en dat doet het goed bij leeftijdgenoten in de westerse wereld.

Dat met de amnestie in december twee van de drie dames van Pussy Riot samen met meer vooraanstaande gevangenen, zoals olietycoon Michael Chodorkovsky en de activisten van Greenpeace, zijn vrijgelaten wordt nu dan ook terecht beschouwd als een politiek gebaar dat werd ingegeven door opportunistische argumenten: door de aanstaande Olympische Winterspelen staan de spotlights op de mensenrechten in Rusland. Net als bij de acties van Pussy Riot en hun processen in de rechtszaal gaat het om de show. Ondertussen zitten er nog duizenden demonstranten van de straatprotesten in de lente van 2012 vast, waaronder zwangere vrouwen en moeders. Het pardon voor high profile-_gevangenen moet worden opgevat als een op zichzelf unieke gebeurtenis, maar niet als een systeemhervorming, schreef de Russische journalist Maxim Trudolubov in _The International New York Times. Illegale straatprotesten blijven een criminele daad tegen de staat. En enkele maanden na het proces tegen Pussy Riot werd een wet tegen blasfemie aangenomen.

Dat de ruimte voor oppositie krap is, blijkt alleen al uit de ontvangst van Pussy Riot: A Punk Prayer in Rusland. Enkele weken geleden werd de première gepland in het Gogol Centrum, een door de staat gefinancierd theater in Moskou. Masha en Nadia, net op vrije voeten, zouden voor het eerst de film over zichzelf te zien krijgen. Enkele uren van tevoren werd de show afgeblazen. De verklaring van de directeur van het theater klonk als vanouds: een film met een impliciete anti-Kremlin-boodschap hoort niet thuis in een regeringsgebouw. En het had bovendien geen culturele waarde. ‘Kunst is bedoeld om de wereld te verbeteren, en Pussy Riot doet dat niet.’ Ondertussen is dezelfde film nu kandidaat voor een Oscar aan de andere kant van de wereld, in het land van de voormalige vijand van de Koude Oorlog. Voor de succeskansen is de ijzeren vuist van Poetin een zegen. Zoals regisseur Pozdorovkin opmerkte toen hij hoorde van zijn nominatie: ‘Het verbod heeft ervoor gezorgd dat er extra aandacht is gekomen voor deze film.’


Human Rights Weekend

Van 31 januari tot en met 2 februari wordt in De Balie in Amsterdam het Human Rights Weekend gehouden met films en debatten. Journalisten van De Groene Amsterdammer verlenen hun medewerking aan dit festival. Zo neemt Monique Samuel op zondag 2 februari deel aan een gesprek met fotograaf Roger Anis die voor de Egyptische krant Al-Shorouk de omwentelingen in Egypte sinds 2011 registreerde. Anis’ foto’s staan ook bij dit artikel over de christenen in Egypte. Op vrijdag 31 januari interviewt Casper Thomas na afloop van de film Pussy Riot: A Punk Prayer een van de makers. Evert de Vos gaat op zaterdag 1 februari na de film A World Not Ours in gesprek met vluchtelingen en op zondag 2 februari leidt Joost de Vries een discussie over frontline journalism naar aanleiding van de film Which Way Is the Frontline from Here? The Life and Time of Tim Hetherington. De voertaal is Engels. Meer informatie: debalie.nl

Beeld: HRW