Robert Vuijsje, Beste Vriend

Alles rustig hoer

Je kon je niet aan het idee onttrekken, ik niet tenminste, dat Robert Vuijsje met zijn debuutroman Alleen maar nette mensen in 2008 achteruit het toneel op was gelopen. Hij had een simpel verhaal geschreven over een rijke, joodse jongen die op zwarte vrouwen valt (de categorie die damesblad Jackie als ‘niggabitch’ zou bestempelen) en opeens bevond hij zich in een mediastorm - was zijn boek niet discriminerend, of op z'n minst seksistisch?

Robert Vuijsje, Beste vriend, EUR 17,50
Robert Vuijsje, Beste vriend, EUR 13,99 (e-book)

Medium 9789047612421 mi tb 1

Hij had het toch over zijn zoektocht naar ‘de intellectuele negerin’, alsof die niet zou bestaan? Hoe autobiografisch was het eigenlijk? Terwijl opgewonden zwarte vrouwen met de metaforische vuist op tafel sloegen bij het volledige assortiment aan Vara-programma’s, bedacht de jury van de Gouden Uil dat Vuijsje het voorfront vormde van maatschappelijk engagement in de literatuur. Vuijsje incasseerde de prijs, verkocht bijna tweehonderdduizend exemplaren en ondertussen lachte hij er in elk tv-programma waar hij aanschoof wat ongemakkelijk bij.
Want als je Alleen maar nette mensen las, kreeg je niet het idee dat dit geschreven was door iemand die uit was op rumoer. De roman was vlot geschreven, soms grappig, maar nauwelijks literair te noemen, nergens zat Vuijsje echt scherp op de tijdgeest of zocht hij de polemiek op. De buitenwereld maakte van het boek wat het werd, een veelbesproken bestseller, niet Vuijsje zelf.
Nu heeft Robert Vuijsje een tweede roman geschreven, Beste vriend, een boek dat net als Alleen maar nette mensen flirt met autobiografische elementen. Hoofdpersoon is Sam Green, een joodse jongen uit een goed milieu (juist!) die een wankelende en uiteindelijk exploderende relatie heeft met de donkere Venus (aha!) en als BN'er in de ene na de andere tv-show optreedt. Sam heeft een zoon die ook Sam heet en die Vuijsje met dezelfde Alleen maar nette mensen-humor aankondigt als: 'Toen Sammie werd geboren, vroegen de mensen: hoe ziet hij eruit? Tegen die mensen zei ik: “Hij heeft het lichaam van een neger en de hersens van een jood.”’
Sam is geobsedeerd door bekendheid, loopt alle premières af en wil niet liever dan zijn eigen blad, de SAM - al lijkt hij aan geen van zijn activiteiten lol te beleven. De obsessie illustreert Vuijsje onomwonden: wanneer Sam met een vrouw naar bed gaat die eerst met rockzanger Dean was, vraagt hij tijdens de daad constant hoe ze het met hem deed. Deed Dean wel eens dit? Deden jullie het wel eens zo?
Ergens halverwege het boek wordt redelijk uit het niets melding gemaakt van Sams vaderdrama ('melding gemaakt’ lijkt me de juiste manier om Vuijsje’s schrijfstijl te typeren; hij schrijft heel gecontroleerd, weliswaar nooit in clichés, maar ook nooit interpretatief of beeldend: elke korte actieve zin is een mededeling van een feit). Zijn beroemde vader, Sam senior, een van de eerste hiv/aids-deskundigen in Nederland, stond niet voor zijn achttienjarige zoon klaar toen diens moeder, en vaders ex, op sterven lag, en miste daarnaast voetbalwedstrijden en diploma-uitreikingen van zoonlief. Het moet de suggestie wekken dat Sam de bekendheid zoekt omdat hij vroeger niet genoeg aandacht van zijn vader kreeg.
De redeeming quality van Alleen maar nette mensen was humor; in Beste vriend komt die humor vooral door Rock, die als een soort mental coach om Sam heen draait, hem naar tv-opnamen brengt en constant dingen tegen hem zegt als: 'Wat is denken? Wat is gevoel?’ en: 'Angst is een wereld die je zelf bedenkt’. De andere grappen zijn bedenkelijk, bijvoorbeeld wanneer Sam Venus pingt: 'Alles rustig hoer’, en daarna moet uitleggen dat de o op het toetsenbord naast de i zit en hij eigenlijk 'Alles rustig hier’ wilde zeggen - een woordgrap die je eerder van een basisschoolkind zou verwachten dat net heeft ontdekt dat woorden uit letters bestaan en je die letters kunt omruilen. Later herhaalt Vuijsje de grap met 'stront’ en 'strong’.
Bij het lezen van Beste vriend kreeg ik geleidelijk een naar gevoel. Sam is iemand die niet alleen aan de oppervlakte leeft, maar zich ook niet kan voorstellen dat er werkelijk zoiets als 'diepte’ of 'inhoud’ bestaat; je merkt dit het best als hij ongeïnteresseerd de plot van de films opsomt, altijd flauwe, romantische comedy’s, waarvan hij de premières bezoekt. Als hij een keer naar een cultureel verantwoord toneelstuk gaat, dist hij net zo ongeïnteresseerd die plot op. Dit is het wereldbeeld van het personage, en natuurlijk mag je dat niet interpreteren als het wereldbeeld van de schrijver - al daagt Vuijsje je uit dat wel te doen - maar je krijgt het idee dat Vuijsje naar zijn eigen roman kijkt zoals Sam naar het toneelstuk.
Beste vriend bevat geen emotionele ontwikkeling, geen symboliek, geen metaforen, geen sfeer, geen warmte, geen subtiliteit, geen beschrijvingen van uiterlijkheden of locaties, geen levensvatbare dialogen, geen personages die zich anders gedragen dan hun stereotype voorschrijft, geen ideeën, geen originaliteit. Het is een volstrekt nihilistische invulling van wat literatuur is, alsof Vuijsje zich niet kan voorstellen dat een roman inhoud hoeft te bevatten, alsof in de winkel liggen voldoende is. Het maakt van Beste vriend een boek als een BN'er op een feestje die denkt dat komen opdagen gelijk staat aan iets presteren.

ROBERT VUIJSJE
BESTE VRIEND
Nijgh & Van Ditmar, 238 blz., € 17,50