Als een hoogmis

Het intens rode gooi- en smijtwerk van Hermann Nitsch doet denken aan de manier waarop Gianlorenzo Bernini het licht uitstrooide over de heilige Teresa.

EEN ‘SCHÜTTBILD’ is letterlijk wat het is: een stuk opgewonden schilderwerk dat is ontstaan door gooien en smijten van verf – uit emmers en soms met behulp van grote, druipende kwasten of zelfs pollepels. Is dat geklooi dan kunst? Schilderijen beginnen en eindigen op de oppervlakte van het linnen. Alles wat ons oog opvalt en ons kijken stuurt, laat dwalen en verleidt, vindt plaats op die oppervlakte. Schilderijen hebben een achterkant, maar elke diepte is verder optisch bedrog.
Toen Hermann Nitsch eraan werkte, lag het Schüttbild op de grond. Maar hij hield de voortgang van het proces in de gaten vanuit de hoogte. Ik neem aan dat hij op een trap stond.
Kijkend van links naar rechts zie ik in hoofdzaak drie of vier uiteenspattingen van verf – misschien waren het er meer, maar steeds op ongeveer dezelfde plek om, als in muziek bij een crescendo, de verpulverde vorm meer kracht te geven of roder te maken. De verf gutste neer vanuit de hoogte: dat is te zien aan de kracht waarmee de kleur op het linnen uiteenspatte. De voetstappen die hier en daar op het doek zijn achtergebleven verraden dat assistenten wellicht met kwast of bezem onstuimige spatten en stromen van de verf in juiste banen leidden.
Het schütten wordt ook gestuurd. Er zijn latere schilderijen waar een stroperige verf veel dikker is opgebracht, langzamer gegooid tegen een schuin tegen de wand gesteld oppervlak zodat daar de verf, in plaats van te gaan spatten, traag is gaan lekken. Kleuren zijn ook uitbundiger in die vette schilderingen en ze gorgelen als orgelmuziek. Het brede, spattende werk uit 1982 is in intens rood uitgevoerd omdat zulke schilderijen aanvankelijk ontstaan zijn als relicten van rituele opvoeringen in Nitsch’ zogeheten Orgien Mysterien Theater – een soort onschuldige eredienst aan het leven waarbij ook bloed van offerdieren wordt geplengd onder begeleiding, als in een kerk, van statige muziek. Onder het explosieve rood op het hier besproken schilderij zien we rondom sprietsen en spatten van een dun bruin. Dat is de doffe kleur van geronnen bloed en het kan goed zijn dat het doek van het schilderij eerder dienst deed als laken bij een ritueel-artistieke handeling. Door welke semi-religieuze achtergrond dit Schüttbild echter wordt gedragen, ik kan daaraan voorbij kijken, en doe dat ook. Dat wil zeggen: het schilderij is een product uit de periode die wij Moderne Kunst noemen waarin het de kunstenaar vrij staat allerlei manipulaties te vervolgen en iets unieks na te jagen. In het geval van Nitsch heeft de voorstelling van dat bijzondere zeker te maken met zijn herinneringen aan de katholieke hoogmis (met muziek en geheimzinnige rituelen) in een barokke kerk met overdadige versiering.
Ik denk onwillekeurig aan een ander meeslepend Schüttbild: het fabelachtige altaarstuk De extase van de heilige Teresa, van Gianlorenzo Bernini, in de Santa Maria della Vittoria in Rome. Daar waar normaal tussen twee zuilen een schilderij zou hangen, heeft Bernini de geniale inval gehad om die ruimte te openen. Uit een onzichtbaar venster valt stralend licht door de nis naar beneden en daar speelt zich een wonderbaarlijke gebeurtenis af. De karmelieter non Teresa van Avila (1515-1582) had een visoen beschreven: hoe een engel tot haar afdaalde en door met een brandende lans de liefde Gods in haar hart te planten haar, ondanks de pijn, in eindeloze vervoering bracht. Wat wij zien is ongeveer dat: een speer, een van pijn flauwvallende heilige die ook in extase is en voelt dat de wolken haar naar de hemel dragen. In fysieke zin een prachtig gedragen arrangement van wolken en fladderende plooien – en in deze wirwar enkele vastere momenten: een gezicht, voeten, hangende handen en natuurlijk de engel die glimlachend de spies toont – of juist terugtrekt? Dat doet er niet toe. Vooral door het vallende licht langs dunne gouden staven krijgt dit altaar een straling die ongekend was en meeslepend. Het spektakel, denk je, gaat de hoogte in naar waar het licht vandaan komt, waar de ruimte onmetelijk is.
In het Schüttbild van Hermann Nitsch is in hoofdzaak alleen het spattend rood aan de bovenkant afgesneden. Verder spat de kleur zijwaarts en naar beneden. Het schilderij vermijdt de definitie van een compositie. In het rusteloze van wat er op het doek gebeurt, heeft Nitsch, denkend aan Bernini, nog een andere theatrale expressie gevonden zo rijk en beweeglijk en abstract als we die nog niet kenden.

Schilderijen van Hermann Nitsch zijn tot eind oktober te zien in museum De Pont, Tilburg