Nathan Harris’ debuut werd door Oprah Winfrey uitverkoren tot Boek van de Maand © Laurel Sager

Na de nederlaag van generaal Robert E. Lee’s Confederatie-leger op 9 april 1865 bij Appomattox was het aan Ulysses S. Grants leger van de noordelijken, de Unie, om de zuidelijke staten te leren wat emancipatie in de praktijk inhield. Maar hoe moesten de verslagen slavenhouders zich na de Civil Rights Act van 1866 opstellen tegenover hun voormalige slaven, de freedmen? En hoe ver kon de ‘vrijheid’ van de tot slaaf gemaakten reiken als de racistische mentaliteit nog voortwoekerde?

De Burgeroorlog was dan wel door het noorden gewonnen, het witte zuiden voelde zich door de militaire bezetting veranderd en de zwarten wisten niet meteen hoe hun nieuwe leven eruit moest zien. Naar het noorden gaan en helemaal opnieuw beginnen of blijven en proberen hun werkkracht zo in te zetten dat ze een fatsoenlijk bestaan konden opbouwen? De slavenhouders wilden het liefst op de oude voet verder gaan en meedogenloos spotgoedkope arbeid op hun katoen- en tabaksvelden exploiteren.

In die moeizame periode van de Reconstructie (1866-1877) speelt zich de historische roman The Sweetness of Water van de succesvolle debutant Nathan Harris af. Succesvol omdat Harris’ roman niet alleen voor de Bookerprize 2021 werd genomineerd, maar ook door Oprah Winfrey werd uitverkoren tot Boek van de Maand.

De witte, oudere George Walker bezit land in Georgia, goedkoop gekocht door zijn uit het noorden afkomstige vader. Walker is geen slavenhouder en heeft in zijn leven niet veel meer gedaan dan financieel vegeteren dankzij zijn grondbezit, koken, lezen en vooral zwijgen (praten doet hij elders…). Zijn vrouw Isabelle houdt het nog wel vol met hem, want er blijft een minimale verstandsverhouding. Ze leven geïsoleerd buiten het dorp Old Ox. In de Burgeroorlog wordt hun zoon Caleb, samen met zijn vriend August, ingelijfd in het zuidelijke leger en sneuvelt in de strijd. Althans, dat bericht bereikt hen. Maar het is vals: hij is niet omgekomen in de strijd. Hij is gedeserteerd en heeft zich overgegeven aan het Unie-leger. Aan het rouwen van Walker en zijn vrouw komt een abrupt einde als hij levend en wel bij hen opduikt.

Een zwarte goed belonen? Het zet kwaad bloed

Harris’ roman begint met een zwerftocht die de oude Walker onderneemt op zijn eigen land. Hij is op zoek naar een beest dat hij meent gezien te hebben. In plaats daarvan treft hij op zijn land twee zwarte jongemannen aan, Landry en Prentiss, ex-slaven van zijn buurman. Ze zwerven doelloos en platzak rond, ze kunnen nog niet naar het noorden om daar hun geluk te beproeven. De nieuwe maatschappelijke situatie maakt van Walker een actieve landeigenaar. Hij neemt de twee zwarte mannen in dienst en betaalt hen goed voor het ontbossen van zijn land omdat hij pindabomen wil planten. Een zwarte goed belonen? Het zet kwaad bloed. De situatie verergert als de zwijgzame Landry – hij is door zijn vroegere eigenaar mishandeld en gewond geraakt aan zijn kaak – op een van zijn dwaaltochten bij een ven het dier ontdekt dat landeigenaar Walker niet kon vinden: een beest met twee ruggen, oftewel August en Caleb in een innige omstrengeling. Voor Landry blijkt dat een fatale waarneming.

Dood en verderf kondigen zich aan, met een kleine opening aan het slot, een kiertje waardoor enige hoop gloort voor de jongemannen die het wellicht overleven: Caleb en Prentiss. Zij, allebei ‘bevrijd’, vinden een moeizame en gevaarlijke weg naar het noorden en beginnen tastenderwijs met een nieuw, ongewis bestaan.

De kracht van The Sweetness of Water zit ’m niet alleen in de einzelgängachtige personages en de effectieve perspectiefwisselingen, de roman is bovenal zeer beeldrijk. De symbolische details verwijzen naar vuur en water, met als mooiste metafoor die van de fontein die voor de katoenplantage van George Walkers buurman, slavenhouder, staat te pronken en te spuiten. Na de zuidelijke nederlaag werkt die niet meer en raakt verroest. In de slaventijd was Landry gefascineerd en zelfs geobsedeerd door het eeuwig stromende en spuitende water. Hij waagde zich in de fontein – verboden gebied – met alle gevolgen van dien. Het is Isabelle, de eigenzinnige vrouw van George Walker, die na alle ontberingen precies zo’n fontein voor haar huis en landerijen wil hebben. Als het water stroomt is er weer leven.

Is het toeval dat er recentelijk maar liefst drie historische romans zijn verschenen die in de slaventijd spelen en schatplichtig zijn aan Toni Morrisons klassieker Beloved? Black Lives Matter, die bescheiden politieke slogan krijgt niet alleen in The Sweetness of Water literair vorm, maar ook in het romandebuut van Robert Jones jr., De profeten, en in Ta-Nehisi Coates’ De waterdanser.

Na de Reconstructieperiode kwam de Restauratietijd in het Amerikaanse zuiden. Alle verworven burgerrechten verdwenen net zo snel als ze waren ingevoerd. Tot op de dag van vandaag staan de civil rights, waaronder het stemrecht, van de zwarte en bruine bevolking in Georgia, Texas, Mississippi en andere zuidelijke staten onder druk. Een nieuwe burgeroorlog in de Verenigde Staten is door de leugenachtige en ahistorische Trump-mentaliteit weer opgelaaid. Wat kan de literatuur daartegen doen? Terugschrijven en blijven terugschrijven.