Als mest

Ik las in de vakantie De gebroeders Karamazow (vertaling Jan van Eng, 1958). Op een gegeven moment, boek V, het hoofdstuk heet De opstand, houdt broer Iwan, de monnik, een lang betoog over het lijden in de wereld. Iwan meent dat lijden zinvol kan zijn, maar ‘als iedereen moet lijden om op die manier de eeuwige harmonie te verdienen, dan mag ik toch nog wel de vraag stellen waarom dat ook voor de kinderen geldt.

… Het is volmaakt onbegrijpelijk waarom die ook moeten lijden en waarom zij door hun leed de harmonie moeten verdienen. Waarom moeten zij ook als mest dienen voor de komende harmonie van God mag weten wie. En als het lijden van de kinderen de noodzakelijke aanvulling vormt van het totaal aan leed nodig om de waarheid te bereiken, dan verklaar ik van tevoren dat die hele waarheid zo’n prijs niet waard is.’

Het onschuldige lijden van kinderen.

Zouden de ouders die hun kinderen niet tegen mazelen willen inenten Dostojevski lezen? Of Camus? La peste zou interessant voor ze zijn. Je zou kunnen beweren dat de slachtoffers van de pest getroffen zijn door een ziekte waaraan de mens niets kan doen. Maar dat is niet waar. In La peste wordt men gedwongen in quarantaine gehouden en, als ik mij goed herinner – ik schrijf dit op een plek waar ik het boek niet even kan opslaan – zitten dokter Rieux en de priester Paneloux naast het bed van een aan de pest stervend ventje en verliest Rieux elk religieus gevoel. Anders gezegd: hij verliest de rechtvaardiging van zijn bestaan. (Althans, zo heb ik dat vroeger begrepen.) Hij wil opstand! Net als Iwan. Wanneer je doodzieke kinderen kunt helpen, en dat niet doet, dan ben je schuldig. Als je het niet kunt, en andere mensen zijn daarvoor verantwoordelijk, dan zijn die schuldig. Als je iets doet – je helpt een ziek kind – en je weet al van tevoren dat dat niet helpt, omdat andere, menselijke krachten je tegenwerken – dan ben je wanhopig. Dan is er niets wat je bestaan rechtvaardigt. Dan wil je straf!

Zou je ouders voor de rechter kunnen slepen die hun kind niet wilden laten inenten waardoor het stierf?

Ik zou dat graag doen. Ik wil niet alleen dat ze straf krijgen, ik wil vastgesteld hebben dat ze schuldig zijn.

Ik begrijp dat de ouder een sterk geloof in God heeft en dat hij er moeite mee heeft om een ziekte te voorkomen door een ziekte in te spuiten – dat is wat ik tenminste lees. Je kunt die ouder naïviteit verwijten – en dat doe ik ook – maar nogmaals: is hij schuldig aan de dood van zijn kind als hij zijn levensbeschouwing volgt? Is er een moreel probleem? Mag de overheid zich daarmee bemoeien?

Je ziet het vaker: een moeder wil haar zoon alleen maar konijnenkeutels te eten geven en wat veertien dagen oude sla, want dat heeft ze in een New Age-blad gelezen. De zoon verzwakt, heeft last van duizelingen, maar moeder beweert dat als ze haar veertienjarige zoon even aan haar tepels laat zuigen de jongen zienderogen opknapt en braaf zijn huiswerk gaat maken. Hij kan al lezen, zegt ze trots. Op dat moment ontstaat er ook een discussie of de overheid zich wel met de opvoeding mag bemoeien.

Ik wantrouw de overheid, dus ik ben tegen gedwongen inenting, maar ik sta zwak, want ik wil ook dat de ouder van wie het kind aan de mazelen is overleden voor de rechter wordt gesleept. Blijkbaar heb ik dan wel vertrouwen in onze rechtsstaat.

Ik lees de passage van Karamazow nog eens over. De zin waar het om gaat is: ‘Waarom moeten zij ook als mest dienen voor de komende harmonie van God mag weten wie.’

Mest…