Alter corpus

Met zwarte viltstift staat er een tekst geschreven op een van de ontblote borsten van de gefotografeerde vrouw. Het is een vraag: ‘Property of Jo Spence?’ staat er. Jo Spence is de naam van degene die deze foto heeft gemaakt. Ze schreef de tekst op haar eigen borst, vlak voor ze zou worden geopereerd aan borstkanker. Tijdens die operatie zou er een beslissing worden genomen over het lot van die ene borst. Dan zou er worden gekozen tussen een volledige verwijdering of een ‘borstsparende operatie’.

Op het moment dat Jo Spence de foto van zichzelf nam, wist ze dus niet hoe lang ze haar borst nog kon houden. Maar in wezen ‘had’ ze die borst al niet meer. Vanaf het moment dat een medicus het vonnis van borstkanker uitspreekt, lever je dat deel van je lichaam immers uit. Het is eigendom geworden van de artsen. Zo was het ook voor de Britse fotografe Jo Spence, tot zij besloot haar eigen lichaam tot inzet te maken van haar werk. Om terug te vechten, om ook iets te vertellen te hebben over haar borsten, haar lichaam, haar leven. Ze zette zelf een viltstiftkruisje boven haar zieke borst, net zoals een arts in het ziekenhuis bijna achteloos bij haar had gedaan. Ze liet zich fotograferen terwijl er een rontgenfoto werd gemaakt van haar borst, door de rontgenassistente die dat met grote tegenzin deed. En ze maakte talloze zelfportretten waarop ze haar aangetaste lichaam van na de operatie onderzoekt, tentoonstelt en van commentaar voorziet - 'MONSTER!’
De fotoserie van Jo Spence is te zien in De Melkweg, in het kader van de kunstmanifestatie Alter (Ego) Documents. De serie wordt voorafgegaan door een waarschuwing die door Spence zelf werd geschreven. De beelden kunnen schokkend zijn, schrijft ze. Maar ze vindt ook dat de realiteit van kanker, de ziekte waaraan in het Westen de meeste mensen doodgaan, niet mag worden weggemoffeld. Maar het meest schokkende van haar fotoserie is niet het beeld van haar verminkte borst. Het is de wetenschap dat Jo Spence intussen aan kanker is overleden en dat haar foto’s dus slechts de eerste, uiterlijke tekenen laten zien van wat er onder dat huidoppervlak voortwoekerde.
Foto’s als deze werken rechtstreeks op het lichaam van degene die ze bekijkt. Je voelt tijdens het kijken hoe je lichaam zich aan je controle onttrekt, hoe het nauwelijks waarneembaar maar onvermijdelijk verandert en veroudert. Je voelt, kortom, dat het leeft. Hetzelfde effect hebben ook de foto’s van Donigan Cumming (in dezelfde expositieruimte), waarop een oude vrouw onbeschaamd haar extreem gerimpelde, vermagerde en uitgezakte lichaam toont. De werking van deze foto’s is zo direct dat andere kunstwerken in Alter (Ego) Documents erbij verbleken.
Toch wordt er op veel manieren geprobeerd de toeschouwers een fysieke ervaring te bieden. In W139, een van de negen plaatsen waar de kunstmanifestatie plaatsvindt, maakt een cd-rom het werk van Lewis Baltz interactief. De foto’s van voorwerpen uit het ouderlijke huis van Theo Bos zijn op panelen gehangen die een rechthoekige 'kamer’ vormen. En Wineke van Muiswinkel presenteerde haar werk in een performance. Het publiek werd bij binnenkomst met gespeelde ruwheid naar een kleine ruimte gedirigeerd die aan vier zijden omsloten was met rode theatergordijnen. Om beurten werden die gordijnen opengeschoven, en er werd een stukje film vertoond of een korte theaterscene opgevoerd. Het gegeven van het alter-ego kwam op verschillende manieren terug. In een oud filmpje zag je Buster Keaton in slaap vallen en een tweede Keaton uit zijn slapende lichaam te voorschijn komen. In de theaterscenes trad een levende actrice op als de pop van een buikspreker, wat een prachtig effect had. Maar het bleef een theoretische bespiegeling, afstandelijk ondanks de dichte benadering van het publiek. Dat maakte weinig indruk vergeleken bij de foto’s van de aangetaste lichamen, waar je naar keek als naar een toekomstige spiegel. Het alter-ego van je levende lichaam is de schaduw van de dood.