Altijd hommeles

Een man zit in de gevangenis voor een misdaad die hij zich nauwelijks kan herinneren: iets witteboordenachtigs, iets met het rondpompen van geld, iets wat hij zelfs toen hij ermee bezig was maar half begreep. Jerald Bradway heet hij, en zijn cel noemt hij een cubicle; zijn medegevangenen zijn belastingontduikers, oplichters, al te speculatieve bankiers die de tijd doden met ingewikkelde weddenschappen om fictief geld.
Iedere middag kijkt Bradway naar zijn dochters: twee meisjes, tien en twaalf jaar oud, die voor het jeugdjournaal het beursverslag verzorgen. ‘Crisis is a Greek word’, zegt dochter één. 'Is Greece hiding its public debt?’ vraagt dochter twee. De zusjes brengen de globale consequenties van de financiële crisis in korte, afgemeten zinnen die elkaar afwisselen en die, eenmaal opgeschreven, lezen als het script van een geëngageerd theaterstuk:
'What is Wall Street’s role in this critical matter?’
'What is a credit-default swap? What is a sovereign default? What is a special-purpose entity?’
'We don’t know. Do you know? Do you care?’
'What is Wall Street? Who is Wall Street?’
Jerald Bradway is verteller en hoofdpersoon van Hammer and Sickle (2010), een verhaal van de Amerikaanse schrijver Don DeLillo. Het is opgenomen in de vorige maand verschenen bundel The Angel Esmeralda: Nine Stories, de eerste bundel van een schrijver die verder vooral bekend is van zijn romans. Zoals de thematiek van Hammer and Sickle wellicht al doet vermoeden is DeLillo uiterst vaardig in het nailen van de tijdgeest: hij heeft een scherp oog voor de details - de woorden, de slogans, de communicatieapparaten - die een tijdperk definiëren. Zo schetste hij in White Noise, de roman waarmee hij in 1985 definitief doorbrak, een onvergetelijk portret van de postmodernistische mediasamenleving: personages maakten er uitstapjes naar 'de meest gefotografeerde boerderij ter wereld’ en vroegen zich af of de ramp die ze zojuist hadden meegemaakt wel écht gebeurd was, aangezien het journaal er geen melding van maakte. In de roman Falling Man uit 2005 zette DeLillo de hysterische sfeer van post-9/11 New York neer, en speelde hij tegelijkertijd met een groter vraagstuk: in hoeverre is het mogelijk om kunst te maken over terrorisme?
De verhalen in The Angel Esmeralda zijn geschreven tussen 1978 en 2011; wie ze leest beseft dat het weliswaar altijd hommeles is in de wereld, maar dat de aard van die hommeles wel degelijk verandert. In Human Moments in World War III (1983) is de Koude Oorlog niet geëindigd met het vallen van de Muur, maar uitgemond in een nucleaire ruimteoorlog. Titelverhaal The Angel Esmeralda (1994) brengt de uitzichtloze toestand in herinnering waarin de door drugs en geweld geplaagde Bronx zich amper twee decennia geleden nog bevond. 'Now that terror has become local, how do we live?’ vraagt de verteller, een non genaamd Edgar, zich af. In het New York van de jaren negentig is terreur niet langer 'a launched object in the sky’ maar 'een geluid vlakbij op de stoep, een dief met een mes,’ of 'iemand die er met je kind vandoor gaat’. Nog geen tien jaar later is terreur weer van aard veranderd: Baader-Meinhof (2002) gaat over kunst, terrorisme en de nasleep van 11 september; in Hammer and Sickle (2010) blijken financiële transacties net zo destructief als raketten, messen en bommen te zijn.
DeLillo’s stijl is lyrisch, voor Amerikaanse begrippen: niet zo uitgebeend als Joan Didion of Raymond Carver, met zinnen die lang genoeg zijn voor een cadans en intern ritme. 'I imagine myself being here forever’, zegt Jerald Bradway: 'it’s already forever, eating another meal with the political consultant who licks his thumb to pick bread crumbs off the plate and stare at them, or standing in line behind the investment banker who talks to himself aloud in beginner’s Mandarin. I think about money. What did I know about it, how much did I need it, what would I do when I got it?’
Als bundel gaat The Angel Esmeralda: Nine Stories aldus over de tijdgebondenheid van onze angsten, fantasieën en zorgen: nucleaire oorlog, stedelijk geweld, terrorisme, crisis. Maar de afzonderlijke verhalen gaan over iets wat een stuk minder tijdgebonden is: de afweermechanismen waarmee personages proberen die angsten te bezweren. DeLillo’s personages vluchten, zowel in 1978 als in 1988 als in 2008, in ogenschijnlijk ordescheppende rituelen: het obsessieve poetsen van non Edgar, het fulltime naar de bioscoop gaan van de hoofdpersoon uit The Starveling (2011).
Bovenal vluchten ze in projectie: DeLillo’s personages proberen de mensen uit hun omgeving te domesticeren door ze te veranderen in… personages. Twee studenten zien een oude man en verliezen zich in het verzinnen van zijn identiteit: hij komt uit Albanië, of nee, toch Rusland (Midnight in Dostoevsky, 2002). Een kind wordt gekidnapt en de vrouw die het ziet is ervan overtuigd dat de dader de vader van het kind is: de werkelijkheid (de kidnapper is een volslagen vreemde) is te willekeurig om aanvaardbaar te zijn (The Runner, 1988). Mensen worden gecategoriseerd, gelabeld, verklaard: de wereld krijgt zo betekenis, de boel lijkt onder controle.
Ondanks hun verwoede pogingen slagen DeLillo’s personages er zelden in hun wereld stabiel en kenbaar te maken: de werkelijkheid haalt ze in - de kidnapper blijkt een vreemde te zijn - of dreigt ze in te halen: wanneer een van de twee studenten besluit om met de Albanees/Rus te gaan praten, houdt de ander hem hardhandig tegen. Of ze vergeten de logica waarop hun gedrag gestoeld is, zodat ook dat gedrag willekeurig wordt: 'Where were we and what had we done to be placed here?’ vraagt Jerald Bradway zich af in Hammer and Sickle. 'Konden we ons onze misdaden überhaupt herinneren? Waren het wel misdaden? Het waren sluiproutes, ontwijkingen, flikflooiende halfslachtige overtredingen.’ De combinatie van psychologische tijdloosheid enerzijds en bijna journalistieke actualiteit anderzijds maakt The Angel Esmeralda: Nine Stories een enerverende bundel, waarin ook de minder sterke verhalen vanwege hun tijdgeestvangende details toch relevant aanvoelen. Tijden veranderen, zo blijkt, but people stay quite the same.

DON DELILLO
THE ANGEL ESMERALDA: NINE STORIES
Scribner, 224 blz., € 22,95