KUNST

Ambachten

NIJVER|heden

In twee tentoonstellingen in het Zuiderzeemuseum Enkhuizen wordt design geplaatst in een historische context. In de ene toont Richard Hutten een serie stoelen (van Rietveld, Berlage en Jacobsen) die hem eerder inspireerden tot de vervaardiging van eigen werk, eindigend met zijn interpretatie van de traditionele Hollandse ‘knopstoel’. De andere, groter en een stuk interessanter, is NIJVER|heden, waarin de gastcuratoren Rianne Makkink en Jurgen Bey (van Studio Makkink & Bey) 'de evolutie van historische ambachten in het Zuiderzeegebied’ laten zien. Die ambachten zouden, zeggen zij, ontwerpers en producenten van vandaag nog altijd beïnvloeden.
Dat is geen makkelijke stelling. Het op één na stoffigste begrip in de Nederlandse cultuur is wel 'oude ambachten’, het stoffigste is 'klederdracht’. Beide komen alleen te berde op Koninginnedag en blijven verder beperkt tot de braderie en het museumdepot, zoals dat van het Zuiderzeemuseum, dat uitpuilt van de emaillen oliekannen, kraplappen, klompenmakersgutsen en kaaspersen. Het is de verdienste van de vorige directeur dat dat museum zich heeft getransformeerd van een bewaarplaats van gefossiliseerde cultuurgeschiedenis tot een katalysator van nieuwe, zoals Makkink en Bey dat hier ook voorstaan. Inmiddels presenteert het Zuiderzeemuseum zich aldus op de Salone del Mobile in Milaan. Dat had tien jaar geleden niemand in Enkhuizen kunnen bedenken.
Makkink en Bey onderbouwen hun stelling op drie manieren. Eén: een relatie met 'grond’, de klei onder onze voeten, met als cause célebre de polderkeramiek vervaardigd door Atelier NL uit zeer lokaal gewonnen grondstof. Twee: de relatie met 'nijverheid’, die oude ambachten, en ten slotte (drie) met 'wonder-heden’, vormen van vergezocht onderzoek naar processen die tot designtoepassingen zouden kunnen leiden. Daarbij moet u denken aan de aanwezigheid van bacteriën op uw huid (Crocheted Membrane, Sonja Baümel) of de wandelpatronen van insecten over een stoel (Debug Chair, Edhv). Makkink en Bey zijn er gelukkig in geslaagd die hedendaagse processen te presenteren als niet-nostalgisch - het gaat niet om nieuwe speculaaspoppen of moderne tobbes. De presentatie is mooi, en de keuze omvat heel wat zeer prille ontwerpers, waaronder een half dozijn oud-studenten van de Design Academy Eindhoven.
De interpretaties van oude ambachten betreffen vooral vernuft en kleinschaligheid; er zit een teneur in naar oorspronkelijkheid en duurzaamheid, die zeker relevant is. Bijvoorbeeld: de 'organische machine’ van mischer'traxler, die textiel produceert onder invloed van lichtintensiteit en weersomstandigheden. Of: de productie van shawls door een breimachine die wordt aangedreven door een windmolentje (Merel Karhof). Bijna alle projecten stellen voor de vervaardiging van gebruiksvoorwerpen terug te brengen naar de directe omgeving van de mens, de keuken of het schuurtje. Net als vroeger zou de burger van de toekomst zijn kleren, schoenen, stoelen, vazen, klompen et cetera zelf moeten kunnen fabriceren. De graal van die toekomst is de 3D-printer, die de productie in huis van elk denkbaar voorwerp mogelijk maakt. Dat is een visie die door het Italiaanse ontwerpersduo FormaFantasma al met 'autarkie’ wordt aangeduid.
Niet-nostalgisch, zei ik, maar wat er toch ontbreekt is de reality check, zeker in economische zin. De reden dat die oude ambachten uitstierven is niet alléén de concurrentie door geïndustrialiseerde massaproductie: veel van die ambachten waren domweg omslachtig, ongezond en inefficiënt, en konden alleen bestaan omdat kinderen en onmondige vrouwen bij de productie werden ingezet. En duurzaam waren ze ook niet: het zelf bakken van serviesgoed met klei van het erf of het in eigen keuken verwerken van kippenresten tot porselein en textiel is leuk, maar waarschijnlijk veel en veel schadelijker voor onze carbon footprint dan het in zo'n historisch-ambachtelijke context lijkt. De Chinese boeren die ooit door Mao werden 'aangemoedigd’ zelf hun ploegen te gaan smeden kunnen daarvan meepraten.

NIJVER|heden: De evolutie van ambachten, t/m 12 februari; Richard Hutten, Bezeten van stoelen, t/m 9 april. www.zuiderzeemuseum.nl