Amerika in de greep van de nieuwe gemeenheid

In Texas werd onlangs een man terechtgesteld wegens moord. Jesse Jacobs had de moord aanvankelijk bekend, maar beweerde later dat zijn zuster hem had gepleegd. Tijdens het proces stelde de aanklager dat Jacobs de waarheid had gesproken toen hij bekende. Later, tijdens het proces van zijn zuster, zei diezelfde aanklager dat Jacobs de waarheid sprak toen hij zijn zuster beschuldigde. Betekende dat, dat de aanklager loog tijdens Jacobs’ proces en dat Jacobs terechtgesteld werd voor iets wat hij niet had gedaan? Dat zijn vragen die de Texaanse autoriteiten schouderophalend beantwoorden. ‘Jacobs was hoe dan ook een schurk’, zei een woordvoerder van de Texaanse justitie. Toen Jacobs werd gedood, klonk er applaus voor de gevangenispoort.

Het was toeval dat Jacobs stierf op de dag van de ‘Republikeinse revolutie’, de machtsovername in het Congres door Gingrich en zijn volgelingen. Maar beide gebeurtenissen passen wel in dezelfde trend. 'Amerika is een nieuw tijdperk van onverdraagzaamheid binnengetreden’, schrijft essayist Neal Gabler in de Los Angeles Times. Dit blijkt volgens hem uit de toename van executies en de groeiende nadruk op bestraffing als oplossing voor alle problemen; uit de oorlog tegen de armen die de Republikeinen gelanceerd hebben; uit het succes van haatzaaiers in radioshows. Zoals Bob Mohan, die in een recente uitzending zei dat Sarah Brady, een voorstandster van beperkingen op de wapenhandel, 'doodgeschoten zou moeten worden’. Of Bob Grant, die voorstelde om Haitiaanse bootvluchtelingen te laten verdrinken, en die Zuidafrikaanse zwarten 'wilden’ noemde. 'Vroeger waren de zwarten een heilige koe’, zei Robert Namer, een rechtse talkshow-ster, 'maar nu is het open jachtseizoen.’
Volgens Gabler is die 'nieuwe gemeenheid’ een gevolg van een nerveuze onzekerheid die vele oorzaken heeft: de globalisering van de economie, het einde van de Koude Oorlog, het geweld, de misdaad, de crisis. Krachten die ongrijpbaar lijken. Juist daarom wordt de schuld afgewenteld op de armen, de vreemdelingen, raciale minderheden. 'Wat verrassend en nieuw is aan de nieuwe gemeenheid’, schrijft Gabler 'is dat ze zo zelden wordt veroordeeld. Voor het eerst is gemeenheid mode geworden.’ Mede daardoor wordt ze volgens hem gekenmerkt door de afwezigheid van schuldgevoelens.
Die 'nieuwe gemeenheid’ hoor je ook uit de mond van Gingrich en zijn vrienden. 'Een ding moet je Newt Gingrich nageven’, schrijft E. J. Dionne in de Washington Post, 'door hem betekent het weer iets om Republikeins te stemmen.’ Door de verrechtsing van de Democratische partij waren de verschillen tussen beide partijen miniem geworden, maar Gingrich heeft zijn partij naar een braakliggend terrein geleid waar tot nu toe enkel extreem-rechts graasde. De voormalige Ku Klux Klan-leider David Duke kon onlangs dan ook beweren dat de partij van Gingrich in zijn voetsporen is getreden. 'Imitatie is de eerlijkste vorm van vleierij’, zei de ex-'Grote Draak’ van de KKK. Verscheidene punten uit het Republikeinse Contract with America lijken inderdaad zo weggeplukt uit Duke’s propaganda.
Zo willen de Republikeinen uit de anti- misdaadwet die vorig jaar werd goedgekeurd alle preventieve maatregelen verwijderen en het zo gewonnen geld gebruiken om nog meer gevangenissen te bouwen. Ook willen ze de straffen verzwaren en de doodstraf vergemakkelijken. Ze willen de belastingen verlagen, de militaire uitgaven verhogen en toch de grondwet amenderen om begrotingstekorten illegaal te maken. Ze winden er dan ook geen doekjes om dat ze de 'welvaartsstaat’ willen afschaffen. Minderjarige moeders en andere hulpbehoevenden moeten na twee jaar op droog zaad. En hun kinderen dan? Naar het weeshuis! Miljoenen armen die nu nog voedselbonnen krijgen, zouden ook deze aalmoes verliezen.
Maar het zijn de deelstaten die de oorlog tegen de armen concreet vorm moeten geven. Volgens Gingrichs plan zal jaarlijks een som van 35,6 miljard dollar (ruim 14 miljard dollar minder dan wat nu aan bijstand wordt besteed) verdeeld worden onder de staten, die dan in grote mate zelf mogen bepalen hoe ze dit geld uitgeven.
Dit zal twee belangrijke gevolgen hebben. Ten eerste is bijstand dan geen recht meer: als het geld op is, is het op en krijgt niemand nog iets, ongeacht de nood. Ten tweede: de grote vrijheid die de staten zo krijgen in hun sociaal beleid, zal als gevolg hebben dat sommige staten veel krenteriger zijn met sociale hulp dan andere. Maar geen enkele staat wil een vergaarbak van sociale problemen worden. Dit politieke darwinisme zou het gemiddeld niveau van de bijstand stelselmatig omlaag drijven.
Volgens de Republikeinse ideologen is dat niet erg. Integendeel: de bijstand is volgens hen zelfs de oorzaak van de meeste problemen die de armen teisteren, zoals de teloorgang van het gezin, drugs, misdaad enzovoorts. De bijstand weerhoudt de armen ervan om werk te zoeken en op eigen benen te staan. Het is dus niet gemeenheid die de Republikeinen inspireert tot deze sociale afbraak maar 'tough love’, de 'strenge liefde’ van een wijze vader.
Dat klinkt mooi, maar waar is het werk dat die armen moeten zoeken? Economen zeggen dat de meeste armen te weinig scholing hebben om in de huidige economie mee te draaien. Toch zijn het juist de uitgaven voor onderwijs waarin de Republikeinen het radicaalst willen snoeien.
Bovendien stelt de gangbare economische wijsheid dat een structurele werkloosheid van pakweg vijf procent nodig is, anders stijgt de inflatie te snel. Telkens wanneer de werkloosheid in het afgelopen jaar daalde, heeft de Federale Reservebank de rentevoeten verhoogd om te beletten dat de Amerikaanse economie 'oververhit’ zou raken. Om te beletten dus dat te veel mensen zouden werken. Washington wil de werkloosheid in stand houden en tegelijk de werklozen straffen omdat ze werkloos zijn.
De tough love-ideologie beperkt zich overigens niet tot de binnenlandse bijstand. De Republikeinen willen ook de hulp aan buitenlandse armen afschaffen 'om hen te leren op eigen benen te staan’. Daarom willen ze alle hulp aan Afrika - nu een miljard dollar - intrekken. Israel, dat jaarlijks drie miljard dollar krijgt, hoeft overigens niet op eigen benen te leren staan. Zal tough love de honger in Afrika uitroeien? De kans lijkt groter dat deze rot- op-politiek in binnen- en buitenland ellende en onrust zal oogsten.
'Episodes van gemeenheid hebben in de VS gewoonlijk sterke weerstand opgeroepen’, schrijft Gabler. 'Ze mobiliseren traditioneel een brede en krachtige tegentendens.’ Of dat nu weer zal gebeuren, betwijfelt hij. Maar we helpen het hem hopen.