‘amerika is onvolwassen’

NEW YORK - ‘Dit is allemaal heel, heel deprimerend’, zegt Thomas Nagel over het rapport van Kenneth Starr. Nagel is hoogleraar rechten en filosofie aan de New York University en hij denkt, schrijft en doceert over de teloorgang van de privésfeer in Amerika. ‘De totale vernietiging van de privacy van publieke figuren is acuut en zorgelijk’, verzucht Nagel (61) met pijn in zijn stem.

Hij heeft reden tot zorg: zijn land zit nu al maanden muurvast in een collectieve obsessie, gericht op het minutieuze graafwerk van openbaar aanklager Starr. Sinds het rapport verscheen kent iedereen de wonderlijke details van het seksleven van William Jefferson Clinton. Al vóór de publicatie van Starrs bevindingen schreef Nagel in de London Times een vlammend stuk waarin hij Amerika een ‘onvolwassen’ land noemde, dat geen idee heeft hoe en waar het onderscheid moet maken tussen privé en publiek. De gebeurtenissen in Washington vindt hij 'een destructief spektakel’. Een samenleving zou een eindeloze chaos zijn als iedereen alles zou weten van iedereens wensen, gedachten en seksuele gedragingen. 'De desastreuze erosie van de waardevolle maar kwetsbare conventies van persoonlijke privacy in de VS’ heeft, zo schreef de filosoof, geleid tot een 'misselijkmakende’ sfeer van onthulling en van een 24-uurs mediaspektakel.
IN HET EINDELOZE koor van juridische experts en politieke commentatoren gaat het over alles behalve de dieperliggende vraag waarom de privésfeer nu ineens lijkt afgeschaft. Nagel hecht er echter aan hierover zijn droeve verwondering uit te spreken. 'Het is gek. Wij kennen nu allemaal de intiemste seksuele details van twee mensen: onszelf en de president.’
Wie is er schuldig aan die 'totale publiciteit’, zoals u het in uw artikel noemt?
'Ten eerste Ken Starr. Hij is een puriteinse fanaticus die al te zeer gehecht raakte aan zijn schijnbare taak: de president pakken. Starr is een van de weinige Amerikanen die lijkt te denken dat alleen een smetteloze gemeenschap van heiligen dit land kan regeren. Iedereen, inclusief de aanklager zelf - dat weet ik zeker! - heeft wel iets in zijn verleden dat hij verborgen houdt. Wij hebben sociale conventies die zeggen dat we privézaken voor onszelf houden. Ook machthebbers hebben dat recht, zij het in mindere mate omdat ze een voorbeeldfunctie vervullen.
Maar ook de media zijn losgeslagen. Waarom schrijven zij alles op wat zo'n aanklager roept? Is het enkel de zorg voor de eigen carrière, de scoringsdrift? Hoe meer je onthult hoe beter? In de jaren zestig, tijdens Vietnam en Watergate, was het legitiem dat de pers een tegendraadse “vierde macht” werd. Maar er is een verschil tussen het blootleggen van de corruptie van de macht en het schreeuwen om de bedgeheimen van politici. Zelfs de New York Times riep Clinton in een hoofdcommentaar op om in het reine te komen en alles op te biechten. Ik bedoel maar: geen van die o zo ijverige journalisten zou zelf met zijn seksuele eigenaardigheden in de krant willen.’
Is Clinton niet medeschuldig aan de situatie?
'In causale zin draagt hij natuurlijk schuld. Het was ongelooflijk roekeloos gedrag, zeker als hij zich bewust was van de risico’s. Maar mensen doen nu eenmaal extreem roekeloze dingen wanneer hun seksuele driften opspelen. Ik ben niet geneigd hem te veroordelen. Toen ze betrapt werden deden Clinton en Monica Lewinsky aanvankelijk het enige fatsoenlijke dat denkbaar is: ontkennen. Dat doen mensen. Sorry voor het cliché, maar Clinton is ook maar een mens.’
IN ZIJN ARTIKEL in de London Times beschreef Nagel hoe de seksuele revolutie van de jaren zestig leidde tot grote seksuele vrijheden, verregaande tolerantie en bevrijding uit de verstikkende seksuele moraal in de Verenigde Staten. Maar 'wat aanvankelijk een groei van de vrijheid leek, culmineerde in de herinvoering van de schandpaal’.
Nagel twijfelt aan de mate van beschaving en volwassenheid van de Amerikaanse samenleving, En dat weerspiegelt zich in het gedrag van de leiders. 'De vorming van een beschaafd individu vereist het aanleren van het vermogen om in te zien wat niet acceptabel is binnen het publieke forum. Ontwikkeling van een innerlijk en van een privéleven kan alleen vrijelijk plaatsvinden wanneer ze onder de publieke oppervlakte plaatsvindt. Seks is een belangrijk onderdeel van wat zo gevormd moet worden’, schreef hij. In tegenstelling tot wat Kenneth Starr lijkt te vinden, denkt Nagel niet dat emotionele weerstand een vereiste voor leiderschap is. 'Een van de werkelijk opmerkelijke dingen van Clinton is zijn emotionele gehardheid, zelfs voor een politicus. Maar we kunnen de keuze van onze politieke figuren niet beperken tot degenen die in staat zijn met schandelijke onthullingen om te gaan of die hun seksleven brandschoon weten te houden.’
De meerderheid van de Amerikanen lijkt dat ook te vinden, blijkt uit opiniepeilingen. Waarom blijven het Congres en de media dan zo geobsedeerd?
'De kinderlijke wellust van degenen die besluiten nemen in de media en de politiek geeft aan dat hun mentale leeftijd ongeveer elf jaar is. Het grootste deel van het publiek is veel redelijker. De zogenoemde elites vertonen infantiel gedrag. Ze zijn aanzienlijk minder volwassen dan de massa’s. Mensen beseffen dat er duidelijke grenzen zijn - daarbinnen mag niemand gaan spitten. Zij eisen die sfeer voor zichzelf op, en ze gunnen die ook aan anderen, inclusief hun president. Ik denk echt dat al die onvolwassen en hysterische toestanden in Washington alles zeggen over het leiderschap aldaar en heel weinig over de Amerikaanse cultuur als geheel.’
Maar miljoenen Amerikanen zitten wel met rode oren het rapport op het Internet en in de kranten ter lezen.
'Natuurlijk. We zijn allemaal ook een beetje voyeur. Het is niet eenvoudig om de aantrekkingskracht van dit materiaal te weerstaan. We lezen het allemaal, maar dat betekent niet dat mensen er reden in zien om de president af te zetten.’
WANNEER IS volgens u de 'vervolging’ van politici begonnen?
'In 1987. Gary Hart was toen een van de Democratische kandidaten. De Miami Herald onthulde dat Hart vreemd was gegaan. Dat leidde tot zijn gedwongen vertrek uit de politiek. Ik herinner me dat we toen erg geschokt waren. We beseften dat deze vorm van publieke controle op iemands privézaken ook gevaarlijk is.
De liberale democratie waarin wij leven is gebaseerd op pluralisme. Iedereen is anders, en we vinden die diversiteit belangrijk. Iedereen heeft recht op een zo groot mogelijke mate van vrijheid, zonder dat dit de vrijheid van anderen beperkt. We hebben wetten en een sociale structuur die op die principes rusten. De staatsmacht is beperkt, juist omdat we geen totalitaire controle op wie dan ook willen. De bloedhondmentaliteit van de pers doet echter sterk denken aan verregaande controle door de gemeenschap. Je kunt weliswaar zeggen dat publieke figuren moreel leiderschap moeten tonen, maar tegelijk moet ieders privacy worden beschermd. De vraag is hoe je de grenzen aangeeft en hoe je differentieert tusen gewone mensen en publieke figuren.’
Maar als liberaal bent u toch voor complete vrijheid van meningsuiting en voor een absoluut 'right to know’?
'Die spanning tussen enerzijds de vrijheden van individuen en van de media, zoals ze in de grondwet verankerd liggen, en anderzijds de bescherming van privacy, is voor liberalen een lastige kwestie. Ik zal nooit voor wetten pleiten die de rechten van de vrije pers beperken. Maar ik denk wel dat we als gemeenschap sociale conventies nodig hebben die grenzen stellen. Of men zich aan dergelijke conventies houdt, is een ethische kwestie, geen juridische.’