Liefde in tijden van dilemma’s

Amor omnia

In de nieuwe liefdesfilm zijn de vrouwelijke hoofdpersonen niet zo snel meer gelukkig te krijgen. Een man, een baan, een paar kinderen: niets kan een goed klaargemaakt bordje spaghetti onderuithalen.

IN EEN VAN de meest deprimerende liefdesgeschiedenissen uit de filmhistorie, Gertrud van de Deense cineast Carl Dreyer (1964), verzucht het overspelige vrouwelijke hoofdpersonage aan het eind van haar leven: ’… maar… ik heb liefde gekend’. Op haar grafsteen is alvast ‘Amor omnia’ gebeiteld. Gelukkig in het land waar de mannen en vrouwen in alle vrijheid hun liefdes kunnen beleven, zonder belemmeringen van ras, afkomst of geslacht. Maar wat zou het een verarming van de verhalende kunsten zijn geweest als er met enige regelmaat niet toch nog een paar obstakels te overwinnen waren. Het liefdesverhaal is altijd een graadmeter voor individuele vrijheid en geluk, en daarom ook een voorbode van maatschappelijke veranderingen. De film heeft daar in de vorige eeuw een cruciale rol bij gespeeld, waarbij het melodrama in Hollywood-films uit de jaren veertig en vijftig functioneerde als een aankondiging van de emancipatiegolven in de jaren erna. Ze trokken een massaal, vaak vrouwelijk, publiek en creëerden zo een voedingsbodem voor onvrede en verzet.

We leven in interessante tijden, met veel politieke turbulentie. Wat is daarvan terug te vinden in de hedendaagse liefdesfilm? Zien we Julia en Romeo-achtige drama’s? Zelfmoorden van nieuwe Madame Bovary’s? Een nieuwe Irma la Douce, een nieuwe Graduate misschien? Tijd voor veldonderzoek. Daar doet zich het gelukkige feit voor dat een paar films zelfs de liefde in de titel voeren. Io sono l'amore en Eat, Pray, Love zijn enkele voorbeelden van actuele lessen over de liefde. Wat vertellen ze ons?

In Io sono l'amore zien we hoe een vrouw van een rijke stoffenfabrikant in Milaan valt voor de charmes van een kok. De regisseur heeft een actuele situatie willen verbeelden, want er zijn in de - overigens klassieke - aankleding geen verwijzingen naar een voorbije tijd. Door de naam van een van de hoofdfiguren, Tancredi, verwijst de film wel naar de roman Il Gattopardo, en daarmee naar de beroemde verfilming door Luchino Visconti. Zo wordt de negentiende eeuw binnengebracht, want het thema van dát verhaal is de ondergang van de Italiaanse aristocratie en de vorming van het nieuwe Italiaanse rijk. Het echtpaar van wie in Io sono l'amore het huwelijksleven wordt verbeeld zou - door de bescheiden Russische achtergrond van de vrouw - een hedendaags vervolg kunnen zijn op dat verhaal. De suggestie is dat ze eenzelfde klassentegenstelling ervaren als Tancredi, de neef van de Siciliaanse prins van Salina, en hoofdrolspeler in Il Gattopardo, in zijn verloving met het eenvoudige burgermeisje Angelica (die altijd nog de dochter van de burgemeester is). Het 'wilde’ bloed van de 'gewone vrouw’ leidt tot een crisis en uiteindelijk tot een aanpassing van de gevestigde macht aan de nieuwe tijd. 'Alles wordt anders opdat alles hetzelfde blijft.’

Dit gegeven, omstandig vermeld in vrijwel alle recensies over Io sono l'amore, gecombineerd met lyriek over de fraaie fotografie en de acteerprestaties van Tilda Swinton als overspelige echtgenote, heeft ervoor gezorgd dat de film veel publiek trekt. Mooi voor de film. Maar zegt het iets over de liefde anno nu? Is het overbruggen van een klassenverschil tussen een rijke Italiaan en een arme, maar mooie, Russin echt een probleem voor mannen en vrouwen aan het begin van de 21ste eeuw? Of zit de angel hier in het 'wilde’ bloed van de vrouw, die met een uitgebluste Tancredi moet leven, zodat ze zich 'dus’ wel moet laten verleiden door een kok die sensueel kookt. Dat is wel een erg belegen verhaal. Het gaat uit van de veronderstelling dat een huwelijk na twintig jaar wel saai móet zijn, dat vrouwen altijd de natuur de vrije loop laten als het erop aankomt en dat echtgenoten ervoor zijn om hun vrouwen daarbij te corrigeren. De reactie van echtgenoot Tancredi op het nieuws van het overspel is in deze context dan ook voorspelbaar: mevrouw kan vertrekken met de bagage die ze bij zich had toen ze kwam.

Je vraagt je veel af bij zo'n verhaal, maar toch vooral: hoe is het mogelijk dat zo'n onwaarschijnlijke, gedateerde plot kan doorgaan voor een hoogtepunt van hedendaagse cinematografie, hoe mooi de beelden ook zijn? Film is - door zijn nauwe relatie met de realiteit, met het publiek - altijd een medium geweest waarin de tijdgeest herkenbaar was. Maar als Io sono l'amore ook door een groot deel van de toeschouwers als een belangrijk verhaal over hedendaagse liefde wordt beschouwd, kan de conclusie alleen maar zijn dat we leven in de gelukkigste aller werelden. Wanneer het als het grootste verlangen van een vrouw wordt beschouwd dat ze een paar passievolle momenten beleeft tussen de groentebedden van een primitieve geliefde, dan kan ze verder niet veel meer te wensen hebben.

EAT, PRAY, LOVE dan? Geeft die ons enig inzicht in essentiële maatschappelijke vraagstukken van dit moment? Ook hier is een boek verfilmd, maar in tegenstelling tot Io sono l'amore was Eat, Pray, Love een bestseller van Elizabeth Gilbert die het vervolg zou kunnen zijn op Bridget Jones’s Diary. Hier zien we een vrouw die eveneens ongelukkig is in haar passieloze huwelijk. Ze gaat op zoek naar plezier, toewijding en evenwicht. Omdat de vrouw gespeeld wordt door een iconische figuur, namelijk Julia Roberts, is deze zoektocht naar passie extra pikant. De subtekst wordt dan toch: schoonheid maakt niet gelukkig. De reis die ze maakt, voert haar naar Italië, India en Bali, landen die onder meer bekendstaan om hun sensuele smaken en geuren. Net als in Io sono l'amore lijkt het Italiaanse eten bij Roberts de deur te openen naar onvermoede gevoelens. Vooralsnog zijn die meer algemeen sensueel van aard dan dat ze gefocust worden op een enkele man. In India worden ze verdiept door een verblijf in een ashram, waar ze vooral werkt aan haar innerlijke schoonheid door tempelvloeren te schrobben. In Bali ten slotte komen hoofd en hart samen en ervaart ze wat de essentie van het leven moet zijn, namelijk daar glimlachend, intens van genieten in een overweldigende liefdesrelatie met een natuurmens. Maar ja, dat is dan wel Javier Bardem, de filmische erfgenaam van George Clooney. Alweer: gelukkig het land waar vrouwen de vrijheid - en de financiële middelen - hebben om een jaar op zoek te gaan naar vrede in zichzelf.

Tegelijkertijd is niet te ontkennen dat er sprake moet zijn van een tijdsbeeld. Ook al melden veel mannen en vrouwen in de westerse wereld bij publieksonderzoeken, zeker in Nederland, redelijk gelukkig te zijn. In dat 'redelijk’ zit de angel. Een man, een baan, een paar kinderen, gezondheid, welstand: het is allemaal niet genoeg. In ieder geval blijkt een goed klaargemaakt bordje spaghetti zo'n bordkartonnen bestaan al op z'n kop te kunnen zetten. Deze vrouwen zijn vleesgeworden 'eendimensionale mensen’, murw door een bestaan als consument in een uitgestippeld leven.

Is dat een grote maatschappelijke kwestie? Wel als al deze onbevredigde, verveelde vrouwen massaal de samenleving zouden ontwrichten. Maar dat doen ze niet: ze lezen dit soort boeken, gaan naar dit soort films, eten een taartje, doen er een kopje Nespresso bij (toch nog even 'George’ op de lippen), en gaan braaf over tot de orde van de dag.

Het beste wat je ervan kunt zeggen is dat de negentiende-eeuwse 'ennui’ van de vrouwen uit de betere kringen nu gedemocratiseerd is en in alle klassen heeft toegeslagen, ondanks een vaak parttime aandeel in de arbeidsmarkt. Get a life, zou je ze willen aanraden. Ga met bejaarden wandelen. Maar ja, dat levert minder mooie films op. Veel schrijnender, realistischer en helaas ook actueler was dan ook vorig jaar Tom Fords briljante A Single Man, op basis van een verhaal van Christopher Isherwood. De homoseksuele liefde kent nog wél tal van obstakels, zelfs, of juist weer, in het zogenaamd verlichte, multiculturele Westen. Wie op zoek is naar filmverhalen over de liefde die hedendaagse dilemma’s verbeelden, zal die dan ook vooral vinden in films waarin homoseksuele relaties centraal staan. De vrijheid die met de mond wordt beleden wordt nog steeds problematisch zodra dat thema op de tweezitsbank belandt. Maar films daarover zijn schaars.

EN TOEN KWAM Tamara Drewe van Stephen Frears in beeld. Ze maakt korte metten met mannen en vrouwen die 'naar zichzelf’ op zoek zijn. Ze kiest haar mannen zelf, waar en wanneer ze wil. Tamara Drewe, gebaseerd op de gelijknamige strip uit het dagblad The Guardian van Posy Simmonds, is een verademing na de verveelde vrouwen uit Io sono l'amore en Eat, Pray, Love. Frears heeft, zeker na Liaisons Dangereuses, dan ook een reputatie hoog te houden op het gebied van liefdesverfilmingen. De film speelt zich af in het glooiende Engelse landschap waar de heldinnen van Jane Austen nog smachtten naar Mister Right. Maar nu zijn de zaken omgedraaid. Het is de tomeloze Tamara Drewe die de hoofden op hol brengt van de middelbare schrijvers die zich hier tijdelijk hebben teruggetrokken om een writer’s block te doorbreken. Ze drijft ze tot wanhoop met haar vrijgevochten keuze voor een popster uit Londen met wie ze zich tijdelijk vestigt in haar voormalige ouderlijk huis, haar erfenis. Tot er ook hier een natuurmens langskomt, een klusser bovendien - altijd handig op het platteland. Het enige obstakel dat hij tegenkomt is Tamara Drewe’s tomeloze ambitie. Ze laat zich niet overweldigen. Ze kiest zelf, als ze tijd voor hem heeft. Frears laat in Tamara Drewe zien dat vrouwelijke losbandigheid ook humoristisch te benaderen is, vrolijk kan zijn en niet altijd tot een drama hoeft te leiden. Hij is daarmee actueler dan veel van zijn hedendaagse collega’s.

Io sono l'amore en Eat, Pray, Love draaien nu in de bioscoop. Tamara Drewe gaat 28 oktober in première. A Single Man is verkrijgbaar op dvd