FILM

Angst in het slachthuis

Agora

Cinematografische codes van de peplum kunnen zijn: massale zwaardgevechten en zwoele vrouwelijke erotiek, bijvoorbeeld verleidelijk donkere ogen met zorgvuldig geëpileerde wenkbrauwen. Ook in Alejandro Amenábars Agora, een film over de heidense wetenschapper Hypatia (Rachel Weisz) in het Alexandrië van circa 391 voor Christus, zijn deze conventies aanwezig, maar nu gaan ze ook hand in hand met intellectuele en artistieke inhoud. De film is zoals Le Monde kopt: ‘Un peplum intellectuel’.

Peplum verwijst naar het hoofdzakelijk Italiaanse genre uit de jaren zestig en zeventig waarin verhalen uit de klassieke oudheid of de bijbel of 'gewoon’ de verbeelding van de regisseurs de niet altijd even logische setting vormen voor avontuurlijke actiefilms. Hierin vloeit het bloed rijkelijk en is het in beeld brengen van het zweet op de spieren van 'acteurs’ of bodybuilders als Steve Reeves of Gordon Scott belangrijker dan redevoering, karakterontwikkeling of politieke intrige.
Agora onderscheidt zich vooral van de populaire pepla doordat regisseur Amenábar wel degelijk een verhaal met politieke en psychologische inhoud vertelt. In de nadagen van het Romeinse Rijk geeft de Griekse wiskundige en sterrenkundige Hypatia les aan mannelijke studenten in de fora van Alexandrië en discussieert openlijk met belangrijke denkers. Maar iets broeit in de straten van de stad: religieuze fanatici van zowel joodse als christelijke overtuiging hekelen de macht van de heidense intelligentsia. Een gewapend conflict volgt. Bewonderaars van Hypatia, onder anderen een Romeinse politicus en een verliefde slaaf, belanden in gewetensnood. Moeten zij hun verstand volgen of gemakzuchtig meegaan met de religieuze waanzin die zich in de stad verspreidt?
Aan de massale gevechtsscènes in de eerste helft van Agora kunnen zelfs de beste pepla niet tippen. Dat is winst: zwaarden flitsen in de zon, bloed vloeit vrijelijk, hoofden worden afgehakt en kolkende mensenmassa’s bestormen fora of agora. Maar Amenábar heeft de materie volledig onder controle. De populaire conventies fungeren slechts als cinematografische vorm. Doorgaans is het merk van de regisseur zichtbaar. Origineel en puur filmisch is bijvoorbeeld zijn gebruik van een adembenemend shot van de aarde gezien vanuit de ruimte, gevolgd door een trage zoom waarbij tussendoor de angstkreten van stervenden en de schreeuw van moordenaars in de agora klinken, eerst zacht en dan hard, totdat de camerablik rust op de stad in al zijn afgrijselijke glorie: een vrijplaats voor intellectueel denken, een slachthuis waarin waanzin en intolerantie en geweld de heersende ideologie zijn geworden.
De reflectie op deze traumatische ontwikkelingen volgt in de tweede helft. Hypatia worstelt met ideologische vraagstukken, astrologische kwesties en modellen van denkers als Ptolemeus. Terwijl de stad brandt denkt ze na over de meetkundige mogelijkheden van de driehoek en de ellips en over de plaats van de aarde in het heelal. Ronde vormen krijgen een symbolische betekenis: de aarde bezien vanuit het sterrenstelsel, de agora en ten slotte de ogen van Hypatia zelf. Dit laatste beeld krijgt extra betekenis in een bloedstollende laatste scène, prachtig geregisseerd, met fijn gevoel voor beeldritme en de dramatische impact van muziek. En uitstekend geacteerd door Rachel Weisz.
Deze actrice had in andere films last van haar bijna popachtige mooiheid, zelfs in de modderige oorlogsfilm Enemy at the Gates (2001). Maar in Agora is haar schoonheid natuurlijk en terloops, zelfs thematisch gemotiveerd. Want Hypatia geloofde niet alleen in wetenschap en filosofie, zelfs in 'tijden als deze’, maar zij was ook een feministische figuur, een sterke vrouw in een wereld vol gewelddadige mannen die het als Gods boodschap beschouwden dat vrouwen in hun diepste wezen heksen waren.

Te zien vanaf 3 juni