Anne Frank op zolder

Shalom Auslander, Hope: A Tragedy, € 14,50

Een jong gezin betrekt een oud maar charmant huis in het pittoreske Stockton, een plaatsje met 2400 inwoners net buiten New York. Stockton is ‘beroemd om niets’: er hebben geen beroemdheden gewoond, er zijn geen historische veldslagen gevoerd, er is geen legendarisch concert gehouden - en 'like many other newcomers, the Kugels had chosen Stockton because history had not’. Je hoort de fluitende vogels, je ruikt het pasgemaaide gras, en je weet: het kan niet anders of deze idyllische openingsscène wordt zo meteen bruut verstoord. Er zit een lijk in de kast, een klopgeest op zolder, een seriemoordenaar waart door het dorp, er breekt een gruwelijke, niets en niemand ontziende epidemie uit.
Het zou Solomon Kugel, vader van het gezin en verteller van Hope: A Tragedy, in elk geval niets verbazen: hij is een angstige, neurotische raspessimist die van het leven enkel tegenslag verwacht. (Een psychiater heeft Kugel bij wijze van diagnose ooit uitgelegd dat 'anhedonia’ de 'onmogelijkheid om plezier te voelen’ is. 'Het is niet de onmogelijkheid, had Kugel gezegd, het is de wetenschap dat plezier slechts de prelude is van pijn.’) Shalom Auslander, de schrijver van Hope, lost de verwachting in door Kugel op een nacht naar zolder te sturen: een tikkend geluid houdt hem uit zijn slaap en hij gaat op zoek naar de oorzaak. Verrassing: Kugel vindt geen monster of kleptomaan op zolder, maar een stokoude, onooglijke en chagrijnige Anne Frank. Anne Frank - 'I’m a survivor, Mr. Kugel’ - is na haar ontsnapping uit Bergen-Belsen naar Amerika gevlucht en werkt nu al zestig jaar op verschillende zolders aan haar tweede boek. Een roman wil ze schrijven deze keer, geen memoires, maar de lat ligt veel te hoog - niet vreemd, gezien het succes van haar eerste boek: 'Thirty-two million copies, Mr. Kugel, that’s nothing to sneeze at!’
Met Anne Frank verschijnt de eerste barst in het beeldscherm: Hope: A Tragedy is eerder een tragische komedie dan een tragedie. Het voelt ook minder als een boek dan als een film: eentje die je vroeger op vrijdagavond uit de videotheek haalde, zo'n Amerikaanse comedy voor alle leeftijden, absurdistisch en onsmakelijk, waarin de hoofdpersoon in een reeks slapstickachtige situaties steeds verder in het gips komt te zitten. Anne Frank is namelijk niet Kugels enige probleem: zijn moeder, die ondanks het feit dat ze op sterven ligt maar niet dood wil gaan, woont in de logeerkamer. Ma Kugel is zwaar beschadigd uit de holocaust gekomen en praat over niets anders dan wat die 'sons of bitches’ van een nazi’s haar hebben aangedaan. In werkelijkheid is Kugels moeder Brooklyn nooit uit geweest, maar haar fantasie is groot genoeg om in een lampenkap haar overleden broer te zien, en haar tante in een stuk zeep. 'Jij zou het in Auschwitz nog geen halve dag hebben uitgehouden’, zegt ze tegen haar zoon.
De situatie zet het huwelijk van Kugel en zijn vrouw Bree uiteraard onder druk. Bree, die zelf schrijfambities koestert, wil Anne Frank het huis uit hebben; voor Kugel, die onder een alomvattend schuldgevoel gebukt gaat (het eerste wat Kugel tegen zijn zoontje Jonah zei toen die net was geboren, was 'sorry’), is daar geen sprake van. Zie je de krantenkoppen al voor je, zegt Kugel tegen Bree - 'Jood zet Holocaust survivor op straat’?
Auslander stapelt ramp op ramp en takelt zowel het huis als het huwelijk van de Kugels steeds verder af. Ik kromp tijdens het lezen voortdurend ineen, en was Hope echt een film geweest, dan had ik ’m waarschijnlijk halverwege afgezet om gewoon naar een televisieprogramma te kijken. Dat ik toch door bleef lezen kwam vooral door het oneerbiedige, knipogende sarcasme waarmee Auslander het comedygenre gestalte geeft, met fijne zinnen als 'The sun was in the sky like a something. The breeze blew like a whatever’. Auslanders eerbetoon aan Philip Roth - in wiens roman The Ghost Writer uit 1979 Anne Frank ook in Amerika opduikt - is perfect uitgevoerd, compleet met een cameo appearance voor Roth. ('Weet je wie ik laatst op straat zag lopen? Philip Roth’, zegt Kugels in Brooklyn wonende zus tegen Bree - waarop Bree des te meer spijt krijgt van de verhuisbeslissing.)
Hope is Auslanders debuutroman: eerder schreef hij de verhalenbundel Beware of God en het non-fictieboek Foreskin’s Lament. Auslander is erg goed in het humoristisch behandelen van zware thema’s: het trauma van een religieuze opvoeding, de hopeloosheid van hoop, de verlammende werking van verantwoordelijkheidsgevoel. Hij is er minder goed in die thema’s ook subtiel te verwerken: Hope laat wat dat betreft weinig te raden over, de personages zijn stuk voor stuk stock characters. Anne Frank staat voor ressentiment en schrijversblok, Kugels moeder voor survivor’s guilt en Kugel zelf is een wandelende depressie. Kugels psychiater, professor Jove, vertegenwoordigt de staat van absoluut cynisme die Kugel (nog) niet heeft bereikt: 'Professor Jove was van mening (…) dat de belangrijkste bron van misère in de wereld, de voornaamste oorzaak van angst en haat en verdriet en dood, niet ziekte of ras of religie was. Het was hoop (…) We zijn rationele wezens, legde professor Jove uit; hoop is irrationeel. We thus set ourselves up for one dispiriting fall after the next.’ Ja, dat had ik al door: Auslander heeft alles voorgekauwd, lezers hoeven enkel nog te slikken.
Hope: A Tragedy is dus vermakelijk, maar niet meer dan dat: knap neergezette karikaturen ontroeren uiteindelijk niet. Pas op het eind van het boek verbreekt Auslander de conventies van zijn genre, maar voor echte emotie is het dan al te laat - en nog vóór de aftiteling over het beeld rolt, ben je Kugel, Bree, en Anne Frank al weer vergeten.

SHALOM AUSLANDER
HOPE: A TRAGEDY
Riverhead Books, 292 blz., € 24,99