Anneke van baalen

IN EEN TIJD waarin zelfs de meest bijdehante meiden er niet over piekeren zichzelf feminist te noemen, valt zo'n rouwadvertentie op. ‘25-6-1937 - 1-12-1997. Na een korte, ernstige ziekte is overleden: Anneke van Baalen, feminist.’

Ze riep zelf al jaren dat de vrouwenbeweging dood was - tot haar grote verdriet - en met haar is nu ook het geweten van de tweede feministische golf gestorven.
Stralend en zwaaiend met haar sigaret kon ze erover vertellen, over de hoogtijdagen van wat tegenwoordig dat ‘humorloze klaagfeminisme’ heet. 'Ha! Nergens werd zo veel gelachen als in de vrouwenbeweging! Er werd ook nergens zo veel gehuild, maar goed.’
De allereerste themabijeenkomsten in het Amsterdamse vrouwenhuis. 'Iemand klom op een stoel en riep: “Moederschap is monsterschap! Moederschap is elementair dooddrukken! En je krijgt er nog niks voor terug ook!” Vervolgens ging iedereen joelen en door elkaar schreeuwen, en soms rolde er ook nog een analyse uit. Wij dachten: die verhalen moeten we bundelen in boekjes, zo ontstond uitgeverij De Bonte Was in 1974. Met heel mooie maar goedkope boekjes. En met die boekjes gingen we ook de provincie in, vrouwen opstoken. Hartstikke leuk!’
Uitgeverij De Bonte Was was uiteraard een collectief. Iedereen moest alle klussen doen 'want we hadden ook iets met het doorbreken van de scheiding tussen hoofd- en handarbeid. En ’t collectief was leuk! De jongste was negentien en de oudste zestig, en allerlei soorten gekken en idioten door elkaar. Een moeder van zes ongewenste kinderen zat erin, alle therapieën had ze meegemaakt. En ’t was open, er kwamen steeds anderen. En ont-zet-tend veel gezopen. Van pure uitputting. De hele woensdagmiddag boekjes inpakken, even eten en dan een vergadering, iets verzinnen voor nieuwe boeken, met de drank op tafel. En dan zaten we tot drie, vier uur te bedenken en te geiten. Volstrekt anarchistisch, een puinhoop. Veel gekrijs. Maar leuk!’
Ja heus, zei ze eens in een interview met het tijdschrift Marge, 'Uit principe deden we alles voor de lol. Dat is toch ook radicaal feminisme, dat je dingen die je echt stink vindt, niet doet.’
MAAR STRENG dat ze intussen waren! Vooral voor degenen die zichzelf bevrijd dachten te hebben. In de meer theoretische serie van De Bonte Was, De feminist, stonden bijdragen over inkapseling, de 'gesubsidieerde revolutie’, en waarom het uit den boze was om geld te verdienen aan het feminisme. Een en ander was duidelijk gericht tegen de sociale-academietypen die graag met 'vrouwen wilden werken’ - 'Alsof ze het hebben over werken met klei!’ En tegen de vrouwenstudiesvrouwen die het hadden over 'maatschappelijke structuren’ dan wel 'gedeconstrueerde subjecten’ - 'Alsof het niet gewoon over mannen en vrouwen ging!’
In het radicale feminisme van Van Baalen ging het om heel concrete dingen: fatsoenlijk betaald werk en een bestaan onafhankelijk van mannen - en wel voor alle vrouwen. Daar moest heel wat werk voor verzet worden, en in feite was het nooit genoeg, zoals ook stond in De feminist 1: 'Je bent geen feminist als je alleen vecht voor verbetering van je eigen positie. Het is niet genoeg alleen aan de Nederlandse vrouw te denken. Het is niet genoeg om lesbies te zijn. Het is niet genoeg te vinden dat je nu zelf wel geëmancipeerd en/of feministies bent. Het is zelfs uitgesproken onvoldoende om andere vrouwen half verwerkt, egoïsties aangewend en ideologies onvoldoende gefundeerd feminisme te willen “leren.”’
Er waren vele activiteiten van medefeministen die niet door de beugel konden. Het 'werken aan jezelf en aan verinnerlijkte onderdrukking’, de grote therapeutisering en ver-co-counseling van de vrouwenbeweging. Alles wat maar riekte naar 'herwaardering van vrouwelijke waarden’. Alles wat te maken had met beleid, subsidie en welzijnswerk. Alle platte interpretaties van Darwin, de sociobiologie en de 'natuur’.
NAAST DEZE gewetensfunctie voor de vrouwenbeweging waren er de vele acties, met de vrouwenstaking uit 1981 als grootste wapenfeit. Nee, het was niet de totale en structurele werk-, kook-, poets-, baar- en neukstaking zoals half serieus voorgesteld in De feminist 1. Maar het was wel een heuse vrouwenstaking, als protest tegen de nieuwe betuttelende abortuswet. Overal in het land legden vrouwen het werk neer, hingen ze lakens uit de ramen en trokken ze naar manifestaties en actiebijeenkomsten. Inderdaad, het initiatief kwam uit Amsterdam, beter gezegd van De Bonte Was, beter gezegd van Anneke van Baalen en Marijke Ekelschot, haar strijdmakker en partner. Raar genoeg mocht dat niet hardop gezegd worden: 'Dan zat je ergens in een forum en dan begonnen er ineens wildvreemde meiden te joelen dat ik niet mocht zeggen dat we de staking georganiseerd hadden, dat dat toch het werk was van een heleboel vrouwen. Tuurlijk, maar er moest toch iemand een, twee, drie zeggen voor er iets kon gebeuren? En ’t was een waanzinnig succes, tien keer zoveel vrouwen als verwacht die meededen, trams die niet meer konden rijden, hartstikke leuk en feestelijk!’
Even feestelijk waren de acties van het Positieve Ingreep Kollektief, opgericht toen gepasseerde mannen aan de Universiteit van Amsterdam begonnen te morren over het positieve-actiebeleid voor vrouwen aldaar. Mannen die klaagden dat ze daardoor uit de boot vielen, kregen bezoek van deze damesbrigade in doktersjassen, gewapend met koffertjes vol vlijmscherpe instrumenten - om, onder begeleiding van vioolmuziek, de ingreep te voltrekken die deze mannen moest bevrijden van het orgaan dat ze kennelijk te veel hadden. En toen de universiteit ineens het positieve-actiebeleid liet varen, verscheen dezelfde brigade in exhibitionistenregenjassen, met een verzameling slurfjes uit de feestartikelenwinkel tussen de benen. Om het begeerde orgaan aan andere vrouwen uit te delen…
INTUSSEN ZAT de tijdgeest niet mee. De vrouwenbeweging raakte geïnstitutionaliseerd, rechts was in de mode, solidariteit uit de tijd - en de rest werd verpulverd onder het postmodernisme. Onder het ietwat wanhopige motto 'All that is solid melts into thin air’ organiseerden Anneke en Marijke voor de club oude getrouwen een symposium over dit vermaledijde postmodernisme. Want wat moest je daar nu mee? De werkelijkheid van etterbakken van mannen en keihard werkende vrouwen, van instituties en wetten was in het postmodernisme teruggebracht tot geblaat over taal en subjecten, terwijl de handjes laten wapperen, iets ondernemen, actie voeren er niet meer bij was.
Ouderwets, in een vormingscentrum in Drenthe, met een reader vol teksten over de verhouding tussen taal en werkelijkheid, veranderingen in het subjectbegrip en fictief kapitaal in het postmoderne kapitalisme. Er waren voordrachten, verhitte discussies, liederen over de herwaardering van de mannenhaat, veel drank en veel gelach. Als vanouds. En ja, er werd ook gehuild. Door Anneke, 'omdat het er nu allemaal weer even is, en omdat het volgende week allemaal weer weg is…’ Want de vrouwenbeweging was en bleef dood.
MAAR ANNEKE kon het niet laten, want er was nog altijd veel onrecht, zowel door seksisme als racisme. De advertentiecampagne van een paar jaar geleden om de Centrumpartij te verbieden kwam van haar, en de laatste tijd probeerde ze met Vrouwen tegen Uitzetting asielzoekende Iraanse vrouwen toegelaten te krijgen.
Een paar weken terug had ik haar aan de telefoon. Bevlogen als altijd verzamelde ze informatie voor een nieuwe asielactie, en hoewel ze niet vroeg of ik mee wilde doen, sprak ze onwillekeurig mijn geweten aan. Nee, ik voer tegenwoordig geen acties meer, maar ik zal achter de gevraagde informatie aan gaan. Eh… en nog wat… Ik verzamelde al mijn moed en vertelde dat ik hoogzwanger was.
Ik zette me schrap voor een humoristische maar vlijmscherpe riedel in de orde 'moederschap is monsterschap’.
Ze zei lachend: 'Denk erom: de juiste mate van nonchalance!’
Het is goede raad waar ik vaak aan moet denken.
Anneke van Baalen heeft nooit een prijs gehad als de Annie Romein-Verschoorprijs of de Harriet Freezerring, of wat er dan ook bestaat aan vrouwen- en feministische prijzen. Nu kan het alleen nog maar postuum. Of er zou een prijs moeten komen die naar haar wordt vernoemd. Ze verdient het, als Anneke van Baalen, feminist.