© Aart-Jan Venema

Nederland is niet alleen dol op klikken, maar is er ook zeer bedreven in. Overal is een meldpunt voor. Voor de clandestiene dakkapel van je buurman. Voor de gepensioneerde buurtbewoner die illegaal de eendjes voert. Voor de zwerver die bedelt op de plaatsen waar een bedelverbod geldt. En voor de bijstandsmoeder die soms ondergronds een tas boodschappen krijgt van een familielid.

Het kost maar een telefoontje om ze bij de overheid aan te geven. Een brief schrijven kan ook. De klikker kan volstrekt anoniem blijven. ‘Het is dan wel belangrijk dat u alles doorgeeft wat u weet of vermoedt’, meldt het Meldpunt Bijstandsfraude Amsterdam. ‘Het meldpunt kan u als anonieme melder immers niet meer benaderen voor aanvullende informatie of vragen.’

Eerder schreef Kim van Keken over de handel in anonieme misdaadtips.

Valse aangifte is strafbaar, maar niet als je anoniem bent. In Nederland Klikland wordt de naamloze tipgever volledig beschermd, niet degene waarover mogelijk vals wordt gemeld. Het doorgeven van meldingen is ook een verdienmodel. Zo verkoopt de publiek-private, en zeer populaire, kliklijn Meld Misdaad Anoniem (M.) meldingen aan de politie, gemeenten, energieleveranciers en de Belastingdienst.

Deze zogeheten partners betalen jaarlijks als abonnee en per melding. Dus stel, je wil je ex dwarszitten, dan kun je anoniem melden dat hij of zij een wietzolder heeft. De kliklijn M. beoordeelt de melding en verkoopt haar aan de politie. Maar óók aan de energieleverancier (illegaal afgetapte stroom), de verzekeraar (fraude), de Belastingdienst (zwart geld) én de gemeente (die drugspanden wil sluiten). Volgens M. levert de kliklijn slechts een stukje van de puzzel, de ‘partners’ moeten de rest oplossen.

Met veel van die gekochte meldingen gebeurt vrijwel niets, maar ze komen wél in een datasysteem te staan. Ook al weet iedereen dat anoniem meldingen valse aangiften uitlokken. In 2018 bleek uit onderzoek van De Groene Amsterdammer, dat iedere gemeente op z’n eigen manier met deze privacygevoelige gegevens omgaat. Eindhoven bewaart de gekochte anonieme tips twee jaar. Dongen drie maanden. Tilburg, Utrecht en Den Bosch vijf jaar en Rotterdam ‘niet langer dan noodzakelijk’.

En zo kan dankzij deze handel in geruchten de ex, zonder het te weten, járen in meerdere systemen staan met het valse vinkje ‘wietzolder’ achter de naam. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) zag het probleem destijds niet zo. Daarom verbaast de geschokte reactie van voorzitter Aleid Wolfsen over de resultaten van een onderzoek naar de zogeheten Fraude Signalering Voorziening van de Belastingdienst dat de AP bracht vorige week naar buiten bracht. Een kwart miljoen mensen bleken – vaak onterecht – op fraudelijsten te staan zónder dat zij dit wisten. En veel te lang ook. Ze konden zich niet verweren. ‘Zo ontstond een gat in de rechtsbescherming. Veroorzaakt door de overheid, nota bene!’

Als het vertrouwen in elkaar weg is, zal er meer worden geklikt, schreef Kim van Keken in 2018.

Op de illegale zwarte lijst stond van alles. Een, verder niet uitgezochte, melding van Meld Misdaad Anoniem was al voldoende om als fraudeur door het leven te gaan. ‘Laat het nog even goed doordringen’, zei Wolfsen, ‘een zwarte lijst met een kwart miljoen mensen, in de vorm van een vergaarbak, van rijp en groen door elkaar, van feiten en vermoedens, van goedbedoelde meldingen tot wraakacties – en dan ook nog eens slechts beveiligd.’

Het lijkt alleen een probleem van de Belastingdienst. Maar veel gemeenten slaan dus ook anonieme meldingen ergens op. Op de site van uitkeringsinstantie het UWV staat een zeer uitgebreide handleiding hoe je anoniem iemand van frauderen kunt beschuldigen. Bij de SVB kun je je gepensioneerde buren het leven zuur maken door ze anoniem te verraden. Bij alle zorgverzekeraars kun je die vervelende oom betichten van gesjoemel. Anoniem uiteraard. De lijst is eindeloos.

Anoniem melden veroorzaakt vooral wantrouwen tussen burgers onderling. Terwijl de datafetisjistische overheid volop profiteert van de burger die zelf de data anoniem geeft. Het is merkwaardig dat in Nederland nauwelijks een debat over anoniem klikken wordt gevoerd.