Aquariuspolitiek de nieuwe god

De God van de Boekenweek is dood; Nederland aanbidt de God der Nieuwe Tijden. Staatssecretarissen doen aan reïncarnatie, partijvoorzitters leggen de tarot en de Centrumpartij ontleent haar naam aan de Aquarius-samenleving. Gelukkig biedt Herman de Tollenaere tegenwicht.
ALS JONGETJE was Herman de Tollenaere gebiologeerd door de dierenwereld. Met schepnet en notitieblokje stond hij aan de kant van de sloot en schreef alles op over de stekelbaarzen, voorns, kauwen en roeken die hij zag passeren. In 1993 publiceerde De Tollenaere (Leiden 1949) bij uitgeverij Balans Het witte zuidpoolboekje, de neerslag van een bootreis naar Vuurland en Antarctica, met vooral veel aandacht voor de albatrossen, orca’s, gekuifde andeseenden, zuidpoolkippen en rotsspringerpinguïns die zijn weg kruisten.

Sinds enige jaren geldt zijn belangstelling een zo mogelijk nog exotischer deel van de schepping. De in Nijmegen bij professor Gerrit Huizer geschoolde sociaal-historicus De Tollenaere heeft het op zich genomen de geschiedenis te schrijven van de New Age, de westerse occulte beweging zoals die midden vorige eeuw gestalte kreeg.
Verleden jaar mei verscheen De Tollenaere’s proefschrift The Politics of Divine Wisdom (mei 1996), een dissertatie van barokke schoonheid over Helena Blavatsky, Annie Besant, Charles Leadbeater, Rudolf Steiner en al die andere grootheden van de eerste occulte golf. Het boek sloeg in als een bom, niet in de laatste plaats bij Nederlandse theosofen en antroposofen. In The Politics of Divine Wisdom rekent De Tollenaere af met het veel gekoesterde idee dat de occulte stromingen zoals die midden negentiende eeuw in het Westen opkwamen, apolitiek van aard waren. De theosofie en antroposofie waren wel degelijk politiek gekleurd, en dan vooral ultraconservatief in hun protectie van kolonialisme, monarchie en oude elites. Met hun verregaande raciale schema’s, hun met Atlantis-fantasieën aangelengde leerstukken over wortelrassen en ariërmystiek, fungeerden de occulte leermeesters hier en daar zelfs als de aartsvaders van Alfred Rosenberg en andere nazi-ideologen. Het is een vorm van kritiek waar theosofen en antroposofen hun wederzijdse erfvijandschap voor opzij zetten om gezamenlijk tot een tegenoffensief over te gaan.
TOCH IS DE racistische component van de esoterische leer niet onder het tapijt te vegen, zo meent De Tollenaere: ‘De hele geschiedvisie van de theosofie en antroposofie is er een van de geschiedenis van de rassen. Zo heeft Steiner ooit de uitspraak gedaan dat de geschiedenis onbegrijpelijk zou worden als er geen rekening wordt gehouden met de huidskleur van mensen. Neem nu alleen al die Christusleer van Steiner. Steiner gaat uit van twee Jezuskinderen, de een blond, de ander donkerharig. De donkere zou op zijn twaalfde zijn gestorven om op te gaan in de blonde, die zich dan weer met de ware zonnegeest Christus kon verenigen. Ik vind dat idee al tamelijk curieus.
Men heeft het idee dat de hele leer van Steiner onderuitgaat als er ook maar van één uitspraak afstand wordt genomen. Dat wordt dan echt een probleem, want volgens Jaap de Boer, die toch zelf lid is van de Antroposofische Vereniging, zijn er in het werk van Steiner vijftig tot honderd citaten met een racistische strekking te traceren. De meer dogmatische vleugel, die de leiding heeft over de vereniging, probeert zich aan de krititiek te onttrekken door te zeggen dat er achter die uitspraken een hogere esoterische bedoeling zit, die alleen door ingewijden kan worden begrepen. Men probeert koste wat het kost Steiner in bescherming te nemen. Ze zijn bang dat anders de hele status van Steiner als helderziende in het gedrang komt, en daarmee zijn autoriteit en onfeilbaarheid.
Gelukkig zijn er binnen de huidige antroposofische beweging wel dissidenten die zich in deze materie verdiepen. Maar die worden door de dogmatische leiding dan weer wel behandeld als gevaarlijke nestbevuilers. Zo heb je in Duitsland de antroposofen van de Flensburger Hefte. Die hebben onderzocht hoe de antroposofen zich hielden tijdens de Hitler-tijd. De antroposofische vereniging werd weliswaar in 1935 verboden door Hitler, zoals vrijwel alle occulte groepjes werden ontbonden. Maar dat wil niet zeggen dat de antroposofen lijnrecht tegenover Hitler stonden, zoals tegenwoordig vaak wordt beweerd. Friedrich Rittelmeyer, hoofd van de antroposofische kerk de Christengemeinschaft - toch geen geringe positie - was zelfs enthousiast aanhanger van Hitler. Hedendaagse neonazi’s flirten nu ook nog weleens met Steiner. Zo heb je het boek Steiner, Anwalt für Deutschland, geschreven door ex-SS-Sturmbannführer Werner Georg Haverbeck.’
Sinds de publikatie van zijn boek is De Tollenaere een veelgevraagd spreker. December verleden jaar kruiste hij in het Haagse krakersbolwerk De Blauwe Aanslag de degens met theosoof Henk Spierenburg. Verleden maand stond De Tollenaere in het Leidse Sint Anthonius-zalencentrum (ooit de plek van de eerste healings van Jomanda en wellicht binnenkort weer nu de bezoekcijfers van haar sessies in Tiel dramatisch zijn gekelderd), alwaar hij de Stichting Informatie over Maatschappelijke Problemen rond Occulte Stromingen (Simpos) ten doop hield. Simpos is een soort netwerk van New Age-watchers, dat er vooral op is gericht de schaduwzijde van de hedendaagse heilsprofeten voor het voetlicht te halen. Momenteel werkt De Tollenaere aan een boek met als werktitel Van theosofie tot New Age, waarin hij de geschiedenis van de nieuwste lichting occulte zieners zal beschrijven.
De Tollenaere: 'Mijn belangstelling begon eigenlijk toen ik begin jaren tachtig actief was in de vredesbeweging. Zoals bekend waren er binnen de vredesbeweging nogal wat gelovigen actief, zowel christenen als moslims, maar vanuit de meer sektarische religieuze component werd er juist veel oppositie gevoerd. Daar had je in eerste plaats de Moon-sekte, van wie dat ook wel te verwachten was gezien de banden die men daar heeft met de bewapeningsindustrie. Maar ook de Hare Krishna bleek een tegenstander, net als de Bhagwan-beweging, van wie Jan Foudraine opperde dat de mensen geen hollanditis maar de bhagwanitis moesten krijgen. Op die manier raakte ik in het politieke aspect van de esoterie geïnteresseerd.
Tegelijkertijd deed ik in Leiden onderzoek naar de Fabian Society, de Britse socialistische organisatie waarin Annie Besant zo'n grote rol heeft gespeeld. Wat me altijd zo opviel, was dat de geschiedenisboeken over Besant zwegen vanaf het moment dat zij lid werd van de Theosofische Vereniging. Alsof ze vanaf dat moment in politiek opzicht was uitgekinderd.
Met Carla Risseeuw, hoogleraar Vrouwen & Autonomie in Leiden, besprak ik hoe vreemd het eigenlijk was dat er op wetenschappelijk gebied maar heel weinig aandacht was geweest voor de theosofische beweging. Theosofen zelf schreven er alleen in de meest positieve termen over, terwijl tegenstanders meteen als ze een term als “astraal lichaam” hoorden, bewezen achtten dat het hier alleen maar een stelletje gekken betrof. Economisch-historici gaan toch vooral uit van de homo economicus, en zijn niet in deze sferen geïnteresseerd. Politiek-historici geven het primaat aan politieke rationaliteit. Daardoor verliezen ze allebei de irrationele stromingen uit het oog. Toch is dat niet verstandig. Als je nu ziet dat officieel vaststaat dat vijftien procent van de Franse ondernemers te rade gaat bij astrologische consultants, moet je je toch eens verdiepen in wat er daar zoal wordt geadviseerd.
De antroposofie en de theosofie leven zeker voort in wat nu New Age heet. De leerstukken van de hedendaagse New Age-centra worden vaak regelrecht uit die honderd jaar oude boeken van Blavatsky en Leadbeater geput, maar dan zonder bronvermelding. James Redfield doet het nog in De Celestijnse belofte, maar dat is dan weer een roman. Kwalijker is dat Redfield in zijn Celestijnse werkboek, dat dan weer niet als roman is bedoeld, de boeken aanprijst van Godfre Ray King, een pseudoniem van Guy Ballard, de oprichter van de uitgesproken racistische I Am-beweging in de jaren dertig in Californië. Ballard liet zich voorstaan op diverse ruimtereisjes naar Venus en had contacten met de Silver Shirts, een Amerikaanse fascistische groepering. Zijn I Am-beweging stond nadrukkelijk niet open voor zwarten. De weduwe van een SS-officier leidde later ook de Europese tak van de I Am-beweging. Ik neem aan dat Redfield dat niet weet. Anders zou hij Ballards boeken waarschijnlijk niet zo warm aanbevelen.
Anderzijds is het zo dat veel hedendaagse fascisten warm lopen voor de New Age. Kijk maar naar Alfred Vierling en Henry Brookman, oprichters van de Centrumpartij. De naam Centrumpartij ontleenden zij aan het werk van Marilyn Ferguson, die in De Aquarius-samenzwering had gepleit voor een politieke partij die niet rechts en niet links was, maar New Age, een Centrumpartij. Vierling had als voorzitter van de Ecologische Beweging in Nederland ook contacten met Findhorn, een New Age-commune in Schotland. Brookman beriep zich weer op een kabouterachtergrond.’
OOK IN MINDER radicale segmenten van de Nederlandse samenleving begint de New Age zieltjes te winnen. De Tollenaere: 'We hebben nu al een New Age-staatssecretaris. Erica Terpstra hoorde ik pas op de EO-televisie vertellen dat ze in de reïncarnatieleer gelooft. Haar ouders waren overigens nog lid van de Theosofische Vereniging. Dan hebben we D66-voorzitter Tom Kok, ook helemaal in de New Age, met zijn voorliefde voor de tarot.’
Onder invloed van RTL4, Veronica, SBS6 en gedrukte media als Margriet en Yes gaat het momenteel hard. De Tollenaere: 'Je kunt zonder meer stellen dat de massamedia nu veel belangrijker verspreiders van het occulte gedachtengoed zijn dan de Theosofische Vereniging en de Antroposofische Vereniging. Een meisjesblad als Yes komt elke aflevering met lappen verhalen over reïncarnatie en karma, zonder enige kritische noot. Het aantal vrouwen aan de universiteit is sinds de vorige eeuw gestegen van nul tot vijftig procent, maar als alle middelbare-schoolmeisjes de Yes lezen, vrees ik dat dat cijfer door algehele verdomming de komende jaren weer fors naar beneden zal gaan. Veronica-televisie biedt sinds kort elke zondagochtend Jomanda, in het programma De droogkap, met Marga Bult van voorheen Luv’. Henk van der Meyden in Privé is ook een groot pleitbezorger van het occulte. Die laat in elke aflevering een verhaal plaatsen over graancirkels met een hogere buitenaardse boodschap.
Bij RTL4 zag ik december verleden jaar Catherine Keyl in een discussie over religies. Daar zat een oud-directeur van Akzo namens de New Age. Die discussieerde met een vrouw die uit de Nederlands-Hervormde kerk was getreden. De vrouw was nog jong toen haar ouders snel achter elkaar waren gestorven en haar kerk kon daarvoor alleen maar als verklaring geven dat Gods wegen nu eenmaal ondoorgrondelijk zijn. Die oud-Akzo-man vertelde de vrouw vervolgens dat het allemaal door het karma kwam, dat het haar eigen karma was dat haar ouders jong gestorven waren, dat zij daar voor haar geboorte zelf voor had gekozen. Je zag die vrouw huilend in elkaar zakken.
Dat is nu typisch New Age. Toeval bestaat niet. Het probleem met de theorie van de karmische noodzaak is dat die vaak wordt misbruikt om allerlei maatschappelijk onrecht goed te praten. De kloof tussen arm en rijk wordt zo gelegitimeerd, het uitsterven van de inheemse volkeren, maar ook de shoah. De Amerikaanse theosoof Edgar Cayce heeft eens, gevraagd naar de shoah, gezegd dat “karma nu eenmaal geen uitzonderingen maakt”.
In de Verenigde Staten, met name in Californië - dat door de theosofen vroeger werd benoemd als het land van het nieuw te vormen zesde wortelras - is de New Age-beweging steeds conservatiever aan het worden. Zo is zelfs Newt Gingrich helemaal op het esoterische pad gegaan onder invloed van zijn adviseuse Ariana Stassinopoulos-Huffington, vooral bekend van haar Picasso-biografie.
Stassinopoulos is actief voor de Church of the Movement of Spiritual Inner Awareness van John-Roger Hinkins. Hinkins wordt beschuldigd van seksueel misbruik van zijn mannelijke volgelingen. Onderzoeker David Lane heeft geprobeerd een boekje open te doen over The Church of the Movement of Spiritual Inner Awareness, maar werd geterroriseerd en leeft nu ondergedoken. Er werd bij hem ingebroken, zijn archief werd geroofd, er kwamen dreigtelefoontjes. Ariana Stassinopoulos schrijft nu redes tegen Mexicaanse immigranten voor haar man, een conservatieve politicus in Californië.’
OOK IN Nederland begint de bedenkelijke kant van de New Age op te spelen, zo meent De Tollenaere. 'De grootste esoterische uitgever in Nederland, Ankh-Hermes, prijst in haar nieuwste aanbiedingsbrief twee boeken aan van of over goeroes die zijn aangeklaagd wegens seksueel misbruik van volgelingen. Het gaat om een boek over de Indiase goeroe Sai Baba - Een katholiek priester ontmoet Sai Baba - en om De wijsheid van Yogananda van Kriyananda, oftewel J. Donald Waters, leider van de Ananda Church of Self-Realization in Amerika. Volgelingen van Sai Baba bedreigen hun tegenstanders met de dood, maar genieten de bescherming van hooggeplaatsten in India.
Waters wordt door de Amerikaanse organisatie tegen seksueel geweld Stop Abuse by Spiritual Authorities een “worst offender” genoemd. Met een variant op een oud Engels gezegde: Power corrupts, but spiritual power corrupts absolutely. Het is vreemd dat Ankh-Hermes juist nu, in de boekenweek, terwijl de rechtszaken tegen Sai Baba en Waters beginnen, die twee aanprijst. Ik neem aan dat men daar nog wel op terugkomt. Uiteindelijk deed Ankh-Hermes ook de boeken van de Bhagwan in de ramsj toen die begin jaren tachtig opeens Adolf Hitler begon aan te prijzen.’
DE TOLLENAERE heeft de steunactie vanuit Hollywood ten bate van de in Duitsland verdrukte Scientology-kerk met toenemende verbazing gadegeslagen. 'Ik vind de vergelijking die Stone en de zijnen trekken met de jodenvervolging meer dan smakeloos. Er is bij mijn weten geen echte vervolging van Scientology in Duitsland aan de gang. Wat er is gebeurd, is dat er in Hamburg een politiek front is ontstaan, van de Grünen tot het CDU, dat onderzocht of Scientology wel een kerk is, zoals ze zelf beweert. De status van kerk biedt fiscale voordelen, maar de vraag is of Scientology niet veel meer als een commerciële onderneming moet worden gezien.
Nu is Hollywood al van oudsher erg in het occulte verwikkeld. In de jaren twintig hield Krishnamurti al toespraken in de Hollywood Bowl waar 16.000 mensen, onder wie veel filmsterren en studiobazen. De filmbusiness is emotioneel zwaar. Als een film flopt, treft dat de betrokkenen zowel financieel als moreel hard. Dat trekt mensen als Tom Cruise en John Travolta naar Scientology. Zo krijgen ze enigszins houvast in een onoverzichtelijke wereld. Dat heeft Travolta ook in zoveel woorden toegegeven.
Maar ik denk dat het in Hollywood zo ondertussen steeds moeilijker wordt om als acteur kritiek te hebben op Scientology. Op die manier kun je het uiteindelijk wel op je buik schrijven dat je ooit nog een film maakt met Tom Cruise.’