TELEVISIE Terug naar 4 mei

ARIËRS MET EEN WEEFFOUTJE

Sinds decennia is niet april maar mei de wreedste maand. Daarom terug naar 4 mei, vanwege opvallend kwaliteitsverschil in gedenken. Hoog is het niveau van Andere Tijden-special De andere familie Frank, de enige joodse familie in Ochten. Hun recent ontdekte familiefilmpjes vormden het fundament, samen met interviews met bejaarde Ochtenaren. Uiteraard had ieder de eigenaars van de textielwinkel gekend: actief in het sociale leven, sponsors van de fanfare.
De herinneringen vooral warm, maar in het taalgebruik van sommige dorpelingen ontbrak de behoedzaamheid waarmee sinds de catastrofe meestal over joden wordt gepraat. Generaliserend dus, wat verhelderend is inzake de manier waarop joden, zeker buiten Mokum, door niet-joden werden gezien, hoezeer ook geïntegreerd. De Franks durfden niet onder te duiken en werden bij vertrek naar Westerbork door half het dorp uitgezwaaid. Voorgoed. Schokkend achteraf: de idyllische gezins- en dorpstaferelen.
Dezelfde avond bracht omroep MAX De hongertocht, over stedelingen die winter ’45 op zoek moesten naar voedsel. Deels reconstructie, deels reportage van een wandeltocht door mensen die als kind zo’n tocht hadden gemaakt – en dat om hun moeders te eren. Leedvergelijking is onzin; naar schatting 22.000 stedelingen stierven destijds van de honger en een veelvoud daarvan leed zwaar. Dat het een wat merkwaardig initiatief was, dat is het minste. Maar het naspelen van de oorspronkelijke tochten, in opzettelijk beverig zwart-wit gefilmd, krukkig geacteerd en ondersteund door pathetische muziek en geluidseffecten, dat maakte het onverdraaglijk: bejaardenomroepkitsch. Een oude wandelaarster die steevast in tranen uitbarstte als ze haar sinds lang overleden moeder ter sprake bracht, maakte het er niet beter op.
Des te schrijnender door het contrast met het waardige NPS-programma over de ontruiming van de joods-psychiatrische inrichting Het Apeldoornse Bos. Daarin onder meer een nazipropagandafilm waarin een acteur in de rol van psychiater studenten uitlegt dat het doden van geesteszieken niet alleen wenselijk is maar ook door de meerderheid van de familie gesteund wordt: spuiten maar. Zoals ik ook een propagandatekening ken waarop een man als de gekruisigde Christus een juk torst waarop twee zwakbegaafden, met daarbij de tekst: Duitse arbeider, hieraan draag jij mee! Met als toevoeging het bedrag dat het levensonderhoud van zulke nuttelozen kost.
De Apeldoornse patiënten waren ook zonder hun ziekte vermoord, zoals we weten, maar Duitse Ariërs met een weeffoutje niet. Consequent waren ze wel in hun zieke rastheorie. Een oneerbiedige associatie brengt me op twee kijktips. Jan Louter bezocht na vijftien jaar opnieuw de psychiatrische patiënten in Hellevoetsluis die hij filmde toen ze verhuisden van volle slaapzalen (1993!) naar eigen wooneenheden. Hun wanen, angsten, dempende medicijnen en beperkte mogelijkheden zijn gebleven. En je voelt, hoort en ziet zeker bij Toos, die wel heel erg achteruit ging, veel lijden. Maar dat zij een liefhebbende vriend heeft, een gezonde trooster, wiens vrouw deze band gedoogt, dat beneemt de adem.
En dat de anderen een niet altijd gelukkig maar zeker menswaardig bestaan leiden, dat is belangrijk om te zien en te beseffen. Het andere uiterste qua geestkracht en creativiteit vormen politiek cartoonist Willem (Libération; Charlie Hebdo) en diens Medi. Walther Grotenhuis en Cynta Forger maakten een portret van het kunstenaarsechtpaar. Curieus genoeg ook ‘roerend’ – iets wat de briljante, afstandelijke tekenaar Willem bepaald niet wil zijn, die zich bovendien continu bewust is van camera en publiek. In de filmtitel wordt zijn koele woede genoemd. Die wortelt óók in het verzetsverleden van zijn vader – die het gezin weken liet kamperen op de appèlplaats van kamp Vught. Zijn we weer terug bij 4 mei.

De andere familie Frank, op uitzendinggemist.nl; De koele woede van Berhard Willem Holtrop. NPS Het uur van de wolf, vrijdag 16 mei, 22.50, Ned 2; De verhuizing [15 jaar later], Holland Doc Ikon, donderdag 22 mei, 22.50, Ned 2