H.J.A. Hofland

Arsenaal van de terreur

De aanslag in Madrid, schrijft Walter Laqueur (strategisch denker uit de Koude Oorlog), is waarschijnlijk nog maar een voorbode van het tijdperk van megaterrorisme. Timothy Garton Ash was het al met hem eens. Nog vóór Madrid had hij het centrum van Parijs laten verwoesten door een kernexplosie, in 2009. De terroristen hebben het gedaan. Er komt een onafhankelijke commissie van onderzoek, die de diepste oorzaak vermoedt in het verbod op hoofddoekjes, zoals uitgevaardigd in 2004. Of Osama bin Laden erachter zit, weten we niet. De neoconservatieve columnist Charles Kraut hammer vroeg zich een paar weken geleden af of de terroristen op hun retour waren, dan wel dat ze «morgen» het tegendeel zouden bewijzen. «Still out there», liet The Economist weten, bij het portret van Osama, op 10 januari. Wat te doen? Niemand weet het.

Een paar weken geleden rapporteerde ik hier over de exercities waar je doorheen moet als je je visum voor Amerika wilt vernieuwen. Het vliegtuig binnenkomen wordt met de maand moeilijker. Op de transatlantische vliegtuigen zijn of komen air marshalls. De luchtlijnen zijn de dikste en simpelste nerven van het internationaal verkeer. Daarna komt het fijnere netwerk van de spoorwegen en dan het fijnst vertakte van het lokaal verkeer. Na de aanslag in Madrid wil de Britse regering misschien train marshalls op het spoor. Zal het helpen? Ga eens in het spitsuur in een groot station kijken. Denk ook aan de praktijk in Israël waar men zich al jaren op alles voorbereid houdt.

Vanuit het standpunt der terroristen bezien is in Madrid een vordering gemaakt. Dat een metro kwetsbaar is, was al bekend sinds de aanslagen in Parijs en Tokio. Nu blijkt dat met een goed gekozen tijdstip de terreur zich in de binnenlandse politiek kan mengen. Aznar stond op winst. Na de aanslag gaf hij onmiddellijk op de televisie de schuld aan de Eta. Hij loog, hij nam het risico dat hij een pogrom zou ontketenen tegen iedereen die van Eta-sympathie werd verdacht. Hij viel door de mand.

Nooit zullen we met zekerheid weten of de kiezers hem straften omdat hij loog, dan wel dat ze sowieso genoeg hadden van de Spaanse aanwezigheid in Irak, of dat beide argumenten hebben geteld. Aan de manier waarop Aznars nederlaag wordt verklaard, herkent men de exegeet. Met zijn besluit om de troepen terug te halen is overwinnaar Zapatero «gezwicht» voor het terrorisme, zegt de oorlogspartij. Nee, zegt de partij die consequent tegen de oorlog is geweest, Zapatero doet meteen wat de meerderheid steeds heeft gewild. Op hem kun je vertrouwen. En de leugenaars hebben zichzelf gestraft. Een bijkomend voordeel.

In het terroristenkamp kunnen ze hun geluk niet op. Ontwrichting van de infrastructuur en het zaaien van angst blijken bij een systematisch uitgeoefende terreur verhoudingsgewijs eenvoudig te bereiken. Na één grote aanslag volstaat een serie van dreigingen en schijnmanoeuvres om angst en ontwrichting in stand te houden. De hype-werking van de media is daarin behulpzaam. De media kunnen in dit geval niet anders. In Amerika betekent code Red Alert dat volgens de inlichtingendiensten het onheil zich ieder ogenblik ergens kan voltrekken.

Na anderhalf jaar ervaring met deze agressie zwalkt het bedreigde Westen tussen twee polen: die van het harde aanpakken dat geen garantie biedt, en het fatalisme dat het logische gevolg is als het harde aanpakken niet helpt. Wraak op een doel dat ongrijpbaar is, en als de terreur heeft toegeslagen niets anders dan rouw, demonstratie, stille tocht. Een massa kan op deze manier niet blijven zwalken. «De mensen» willen schuldigen, hoe dan ook, en ze willen actie. Drie dagen na de aanslag in Madrid kwamen de verkiezingen. In de behoefte aan actie werd voorzien door Aznar, zijn Irak-politiek en zijn leugens. Het gevolg op langere termijn is de verscherping van de tegenstelling in Spanje en het hele Westen.

Die tegenstelling is er al sinds het, min of meer, einde van de oorlog in Afghanistan. Daarna verscherpt door het voorspel tot de oorlog in Irak. Toen door het verloop van de oorlog en de onvindbaarheid van de beloofde massavernietigingswapens verder op de spits gedreven. En nu, met Madrid, is bewezen dat terreur niet alleen mentale en structurele effecten heeft. Mits het tijdstip voor de aanslag goed is gekozen, kan ook de binnenlandse politiek er voor langere tijd door worden ontwricht. Of een al bestaand conflict kan er verder door worden verscherpt.

Zo’n conflict hebben we al, over Irak. Laqueur voorspelt megaterrorisme; Garton Ash ziet de verwoesting van Parijs. Te simpel. Het zwartste scenario ligt dichterbij. Op 26 oktober wordt president George W. Bush vermoord. Ik wens hem het eeuwige leven toe, zij het niet als president. Onafgebroken is er een legertje specialisten paraat om een aanslag te voorkomen, maar volstrekt uitgesloten is het niet. Of wat misschien gemakkelijker is: ze slagen erin kandidaat John Kerry te vermoorden. De gruwelijke chaos die dan ontstaat durf ik niet te beschrijven. Ik opper alleen de mogelijkheid: dat de zwaarste explosieven in het Westen zelf liggen opgehoopt, en dat de bommen van de terroristen niet veel meer dan de ontstekingsmechanismen kunnen zijn.

Dan is Madrid, met Aznar en Zapatero, niet meer dan een vingeroefening.