Hoogleraar rechtssociologie, Radboud Universiteit Nijmegen

Ashley Terlouw

Het onderschatte belang van diversiteit

Het meest overschatte probleem in Nederland is zonder twijfel de immigratie en integratie, in het bijzonder van moslims. Er is geen noemenswaardig probleem met integratie, zoals Verhagen in zijn boek Hoezo mislukt heeft aangetoond[1] en ook van de immigratie in Nederland hoeven we niet wakker te liggen.[2] Wel ernstig is dat er krachten binnen Nederland zijn die het ressentiment aanwakkeren door migranten en moslims als probleem aan te wijzen en we daarom een in onszelf gekeerd, navelstaarderig landje aan het worden zijn met nare discriminatoire trekken. Hiermee stoten we migranten af die in de vergrijzende samenleving hard nodig zijn en miskennen we dat het belang van Nederland ook kan bestaan uit het hoog houden van waarden als gastvrijheid en empathie. En dat is misschien dan ook het probleem wat in Nederland het meest wordt onderschat: de teloorgang van dergelijke niet-materiële waarden. De waarde van solidariteit, empathie, cultuur en - meer op mijn terrein - de waarde van diversiteit en dialoog.

Daarmee kom ik op de meest dringende maatschappelijke kwestie op het terrein van mijn expertise. Dat is het verlies van waardering voor diversiteit. Het is zorgelijk dat in onze massamaatschappij uniformiteit wordt gewaardeerd en dat wat anders is, wíe anders is, wordt verguisd. [3] Verlies aan diversiteit is funest op vele terreinen, niet alleen voor de rechtsstaat. Denk aan het verlies aan biodiversiteit door de egoïstische wijze waarop wij met de aarde omspringen.[4] Denk ook aan het verlies aan diversiteit binnen de wetenschap door de wijze van financiering van wetenschappelijk onderzoek, waarbij maatschappelijke relevantie en beproefde methoden hoog scoren en elke publicatie ongeacht de inhoud ervan telt.[5] Nieuwe inzichten en originele methoden krijgen hierdoor minder kansen.[6] Als wij diversiteit niet koesteren, gaat de kwaliteit van ons leven achteruit. Diversiteit behoeft bescherming, hij spreekt niet vanzelf. Integendeel, de kans op terreinwinst is altijd het grootst voor de dominante meerderheid.

Maar laat ik me bij mijn vakgebied houden. Wat zijn voor ons rechtssysteem de consequenties van het verlies aan waardering van en ruimte voor diversiteit? Essentieel in een democratie is dat rekening wordt gehouden met belangen van minderheden. Zonder minderheden is er geen tegenspraak meer en verschraalt de maatschappij. Als de meerderheid zijn wil kan opleggen zonder oog voor de belangen van minderheden, krijgt de democratie dictatoriale trekjes. Als in het rechtssysteem niet ook voor minderheden de mogelijkheid bestaat om te laten toetsen of een meerderheidsbeslissing wel aan de eisen van de rechtsstaat voldoet, bevindt dat rechtssysteem zich op glad ijs, op drijfijs, zoals van Bennekom het zegt. [7]

Zeker een kabinet dat met moeite steunt op slechts 76 van de 150 zetels, zal een luisterend oor moeten hebben voor de belangen van minderheden en in het bijzonder van hen die niet deelnemen aan het democratisch proces, zoals kinderen, geesteszieken en in ons land verblijvende burgers van andere staten. [8] We dreigen te vergeten dat de blinddoek van vrouwe Justitia niet betekent dat verschillen niet mogen worden gezien (of bestaan), maar dat verschillen die niet relevant zijn niet mogen meewegen. We vergeten al dat het gelijkheidsbeginsel is bedoeld ter bescherming van diversiteit, we denken dat het betekent dat iedereen gelijk moet zijn of althans moet worden. Daarover moeten we ons zeer ernstige zorgen maken. Zonder waardering van diversiteit kan de rechtsstaat niet bestaan.


[1] F. Verhagen, Hoezo mislukt? De nuchtere feiten over de integratie in Nederland, Nieuw Amsterdam, 2010. Vgl. tevens het CBS Jaarrapport Integratie 2010 25 november 2010 waaruit onder meer blijkt dat niet-westerse jongeren steeds vaker hoger onderwijs volgen.

[2] H. Entzinger, ‘Waar zijn toch die kansarme migranten? Nederlandse politici cultiveren een onjuist beeld van immigratie’, NRC Handelsblad 29 juli 2010, opinie 7 en E.R. _Engelen 12 november 2010, inaugurele rede bij aanvaarding van de leerstoel Etnisch Ondernemerschap aan de Universiteit van Amsterdam: ’_Wie de demografische feiten kent, weet dat binnen vijftien jaar een mondiale wedren om Afrikaanse en Arabische geboorteoverschotten zal ontbranden. Nederland kan daarin niet achterblijven en zal er dus voor moeten zorgen aantrekkelijk te blijven, ook voor islamitische migranten.’

[3] Vgl. Riemen, De eeuwige terugkeer van het fascisme, Atlas: 2010, die op p. 18 zijn zorgen uitspreekt over het nihilistische karakter van de massamaatschappij.

[4] R. Dijkgraaf 'Is meer beter?, NRC Handelsblad, 16, 17 januari 2010.

[5] L. Hessels, Science and the struggle for relevance, (diss.) Utrecht 19 november 2010, Uitgeverij BOXPress, Oisterwijk.

[6] De Amerikaanse hoogleraar Page heeft bijvoorbeeld modelmatig aangetoond dat een groep met veel diversiteit beter in staat is problemen op te lossen dan een groep die bestaat uit louter hooggekwalificeerden. S.E. Page, The Difference, How the Power of Diversity Creates Better Groups, Firms, Schools, and Societies, Princeton University Press, 2007.

[7] W. van Bennekom, Op Drijfijs, Over het functioneren van de rechtsstaat, Cossee 2010.

[8] Vgl. W. Sadurski, Equality and legitimacy, Oxford University Press, 2008, p. 91.


Bekijk ook de pagina van Ashley Terlouw bij de Radboud Universiteit