Avond zonder geweld

Midden in het Holland Festival voltooit de Amerikaanse regisseur Peter Sellars zijn Stravinsky-drieluik bij de Nederlandse Opera. Na ‘Oedipus Rex’ & ‘Psalmen-(symfonie’ en daarna ‘The Rake’s Progress’ nu een avond vol ‘Bijbelse stukken’ van de hand van de grote twintigste-eeuwse componist. Een voorstelling zonder geweld en met misschien een straaltje hoop, zegt Peter Sellars

ZOU HET TOEVAL ZIJN? Het Holland Festival 1999 vindt plaats in een land dat ergens ver weg oorlog voert en tegelijk bevat het festival ook zoveel strijd en menselijk lijden, vaak vervat in oeroude mythen, over Koning Arthur en de Ring des Nibelungen, maar vooral uit de bijbel. De twee broers Kaïn en Abel waren in één week festival al in vele vormen te zien, ze vochten met elkaar op leven en dood in Genesi van Romeo Castelluci en in House van Richard Maxwell. Peter Sellars gaat nog verder in zijn regie van een tiental speciaal bij elkaar gebrachte Bijbelse stukken van Igor Stravinsky. Hij laat in het middendeel, ‘Threni’, naar de klaagliederen van Jeremia, een lijdende mensheid zien. Mensen die in hun ondergoed, met daaroverheen doorzichtige plastic regenjassen, zitten te wachten en hun ellende overdenken: vluchtelingen in een lekkende tent, die denken van God en iedereen verlaten te zijn. Daaraan vooraf werd in een drietal stukken over de schepping en de ondergang van de wereld verteld, over de Toren van Babel en over Abraham, die van God de verschrikkelijke opdracht krijgt zijn enige zoon Izaäk te offeren. Aan het eind van de avond zijn er drie Russische gebeden, en nog drie korte stukken met als meest opvallende verhaal de steniging van Sint Stefanus, dus nog een gruwelijk mensenoffer ter meerdere glorie van God. WAT BEZIELT Peter Sellars, die berucht is om zijn scherp actuele en politieke regies van nieuwe en oude toneelstukken en opera’s, om zich de laatste tijd zo uitvoerig met religie bezig te houden? Op de Amsterdamse kabel was onlangs in drie delen het door hem geregisseerde oratorium Theodora van Händel te zien, waarin een jonge christelijke vrouw onder hemels klinkend gezang op bevel van een Romeinse keizer ter dood wordt gebracht. En ook Oedipus rex, het eerste deel van de Stravinsky-cyclus bij de Nederlandse Opera, kreeg met de eraan toegevoegde Psalmensymfonie een plotselinge religieuze draai. Is Peter Sellars van zijn politieke geloof gevallen? Het lijkt niet zo, want het tweede deel van de Stravinsky-cyclus, The Rake’s Progress oogstte ouderwets boegeroep en verontwaardigde kritieken, omdat het geplaatst was in een hedendaagse Amerikaanse gevangenis. Maar waarom dan nu weer zo0 veel religie en mensenoffers in deze laatste Bijbelse stukken? Peter Sellars: 'Offers brengen is een onderwerp waar niemand het tegenwoordig nog over wil hebben. Het is alsof de mensen er aan twijfelen of een offer betekenis kan hebben, ze denken er niet meer over om zichzelf op te offeren.’ Ze willen liever leven en gelukkig zijn. 'Precies, maar dat is alleen maar mogelijk als je bereid bent een offer te brengen, zoals Abraham. Ik kom uit een land, de Verenigde Staten van Amerika, waar de meeste mensen alles hebben wat ze willen, maar ze hebben geen hoop. Wat Stravinsky en de bijbel vertellen, is dat hoop iets is voor mensen die zich in een crisis bevinden. Als Nelson Mandela zesentwintig jaar lang in een gevangeniscel zit, dan moet hij wel hoop hebben. Door het offer dat hij brengt houdt hij die hoop levend. En na dit ondraaglijke offer blijkt hij de enige persoon te zijn op het aardoppervlak die de cirkel van geweld kan doorbreken. Juist omdat zijn offer zo verschrikkelijk was, heeft hij daarvoor de morele kracht. De hoop hoort toe aan mensen die zich in verschrikkelijke omstandigheden bevinden, niet aan mensen die zich in luxe wentelen. In onze hedendaagse consumptiemaatschappij is de toon vaak zo bitter, zo onecht, zo cynisch.’ Neem je daarom in je recente voorstellingen vaak godsdienstige thema’s? 'Nee. Ik maak theatervoorstellingen. In een kerk heb ik nog nooit iets gedaan. Maar wat Stravinsky voor ogen stond was een opnieuw bedenken van het Griekse theater als een sociaal en spiritueel ritueel dat een hele politieke gemeenschap met elkaar doormaakte. Een moment van gemeenschappelijke spirituele vernieuwing door een combinatie van muziek, dans, toneel en poëzie. Het brengen van een offer heeft te maken met een proces van vernietiging van je ego, zodat je werkelijk vrij kan zijn. Dat is een heel pijnlijk proces waar je in oosterse en in westerse tradities, in allerlei tradities, voorbeelden van vindt. In de commerciële cultuur waarin wij leven krijgen we een niet aflatende stroom van geweld en agressie over ons heen op televisie en in films. Daarom is het voor mij niet zo interessant een opera als Rigoletto te regisseren, waarin iemand wordt vermoord en in een zak gestopt, dat doet Steven Spielberg beter. Ik denk dat als we in deze tijd nog zoiets als een concertgebouw of een operatheater hebben, dan moeten we daar iets anders laten zien. Zoiets als spirituele inhoud. Iedereen hongert toch naar iets wat dieper gaat dan een grotere auto, een beter huis of een andere baan. Over die zoektocht naar iets diepers, daar willen wij voorstellingen over maken. Bij Stravinsky gaat het vaak om een offer. Oedipus offert zich uiteindelijk op, waardoor de hele gemeenschap kan worden genezen van de pest. Ook Tom Rakewell, de hoofdpersoon uit The Rake’s Progress, kun je zien als iemand die wordt uitgesloten en opgeofferd. Dat geldt net zo voor Petruchka uit het ballet, alle anderen zijn gelukkig, hij wordt neergestoken. De hele Sacre du printemps van Stravinsky draait om het brengen van een mensenoffer. De soldaat in L'histoire du soldat wordt ook op een schokkende manier geofferd, want uiteindelijk wint de duivel het van hem. Stravinsky is altijd op de hand van de duivel. In 'The Flood’, het eerste van onze Bijbelse stukken, zie je dat de duivel en God niet van elkaar gescheiden kunnen worden. Satan is een deel van God. Lucifer heeft een slecht image, maar hij is ook zo iemand als Prometheus, die het licht naar de mensen brengt. Hij moet z'n rol spelen, want zonder het kwade zou het goede er niet kunnen zijn. In deze voorstelling wordt God gespeeld door een danser en een doofstomme acteur. In een van de andere stukken spelen die ook Abraham en Izaäk. Alsof God een deel van zich zelf offert.’ HEB JIJ VOOR jezelf ook soms het gevoel dat je geofferd wordt? Je hebt vorig jaar toen je de Erasmusprijs kreeg in een toespraak in het Paleis op de Dam gezegd dat je in de Verenigde Staten niet meer kunt werken. 'Daar maak ik me niet al te veel zorgen om. Er zijn in de Verenigde Staten echt wel dingen die me meer zorgen baren dan dat ik er niet kan werken. Er is heel weinig discussie en tegelijk gebeuren er schokkende dingen. In de media wordt maar een heel klein spectrum van stemmen gehoord. Je hebt conservatief, conservatiever en nog conservatiever. Daardoor zijn er nu grote aantallen mensen die weigeren te stemmen, ze zeggen dat er niemand is op wie ze willen stemmen. Er zijn geen progressieve alternatieven in de VS. De liberale president Clinton is verantwoordelijk voor bombardementen op allerlei plaatsen in de wereld, voor de militarisering van de grens met Mexico, voor de afbraak van de sociale zekerheid en voor een strafwet waardoor iemand die drie keer is veroordeeld levenslang krijgt. Dat zijn geen voorstellen die van extreem-rechts komen, maar van een Democratische president. Daarom wil ik voorstellingen maken, die iets van hoop, van mildheid bieden, een daad van vernieuwing kunnen betekenen, die een toekomst zou kunnen helpen opbouwen. Alleen door zoiets pijnlijks als 'Threni’ door te maken, die klaagliederen, kun je weer hoop krijgen. Stravinsky heeft het geschreven na een hartaanval, hij was geestelijk en lichamelijk gebroken. Hij heeft voor dit stuk een grotere vorm van pijn genomen en heeft die vervolgens verinnerlijkt. Als we die woorden horen denken we natuurlijk ook aan mensen die gemarteld zijn, die geleefd hebben onder brute onderdrukking. Ik vind het plezierig als een theatervoorstelling verschillende lagen heeft, als je haar op meer dan een manier kan lezen. Theodora ging ook nog over iets anders dan het brengen van een offer. Je ziet op het toneel dat iemand hygiënisch wordt geëxecuteerd. Ik woon in een land waar dit jaar weer driehonderd mensen ter dood gebracht zullen worden. Het gaat mij er niet eens zozeer om dat ik wil laten zien dat ik de doodstraf niet zo'n erg goed idee vind, maar ik wil de vraag stellen wat we er van leren als iemand ter dood wordt veroordeeld. Wat zegt dat over de hele maatschappij? Dat geldt voor mij ook wanneer we om humanitaire redenen bommen op Joegoslavië gooien. Het is dezelfde strategie die in de Golfoorlog een rampzalige mislukking is geweest en waar we toen de lessen niet van hebben geleerd.’ Jij hebt daar later in Salzburg een voorstelling over gemaakt die gebaseerd was op 'De Perzen’ van Aeschylos. 'Ja, die ging over de hybris, de overmoed, de arrogantie, en daar gaan ook veel van deze oudtestamentische verhalen over. Die hybris is een deel van jezelf dat gedood moet worden omdat het anders jou doodt. Daar gaat het in een tragedie altijd over. Ook Oedipus is een man die denkt dat hij alles ziet en alles weet, maar het belangrijkste in zijn leven weet hij niet en ziet hij niet. De mensen die de Toren van Babel bouwden dachten ook dat ze aan iets groots bezig waren, maar ze werkten in feite aan hun eigen ondergang. Net zoals de 5 mensen van de Navo. Die zijn ook zo arrogant, zo zeker van hun eigen onoverwinnelijkheid en tegelijk zo beschamend onwetend. Nu houden ze de pretentie van eenheid nog op, maar als die straks uit elkaar valt leidt dat net zoals bij de Toren van Babel tot een ramp. Die beelden uit het Oude Testament zijn vaak wreed en akelig maar ze zijn ook zeer actueel. Voor mij is het waardevol die beelden nu te laten zien, nu ze geen deel meer uitmaken van onze dagelijkse cultuur. In de kerk worden ze meestal op een autoritaire en dwingende manier gebracht, maar in het theater gaat het om verhalen die de mensen bij elkaar brengen voor iets wat een geestelijke wedergeboorte zou kunnen zijn. De terugkeer van de lente, zoals je die ook ziet in Stravinsky’s Perséphone. Het gaat bij hem altijd over vernieuwing en offers.’ HEEFT DAT ook te maken met de plaats van Stravinsky in de geschiedenis van de moderne muziek? 'Daar was Stravinsky zich zeer bewust van. Zijn muziek is altijd nieuw en ook weer niet. Sacre du printemps is gebaseerd 6 op etnografisch bronnenmateriaal uit Rusland, zijn ballet Pulcinella gaat de dialoog aan met Pergolesi en in The Rake’s Progress is hij in discussie met Bach en Mozart. Stravinsky is altijd in dialoog geweest met de muziekgeschiedenis.’ Twee jaar geleden, aan het begin van dit Stravinsky-project, sprak je veel negatiever over hem, je vond hem toen een oplichter, een leugenaar, iemand die zijn eigen afkomst verloochende. 'Dat is waar. Het is niet alleen maar een mooi plaatje. Het is net als met Brecht. Het werk van Brecht en Stravinsky kan alleen maar geschreven zijn door iemand die veel geworsteld heeft met z'n eigen ego. Dat is 7 een strijd met degene die je bent en die je haat. Die moet verdwijnen, zodat degene die je zou willen zijn over kan blijven. Brecht en Stravinsky zijn belangrijke figuren in de twintigste eeuw omdat ze zulke contradicties vertegenwoordigen in een eeuw die vol zit met verschrikkelijke tegenstrijdigheden. Ik houd er van om het ingewikkeld te maken. Het gaat mij nooit om helden tegenover schurken. De schurk is ook altijd interessant. Je moet iedereen kunnen begrijpen. De wereld bestaat nu eenmaal niet uit indianen en cowboys, maar uit allerlei verschillende mensen die allemaal denken dat ze gelijk hebben. Ik hoop dan ook dat mensen die nu deze Bijbelse stukken zien de voorstelling van The Rake’s Progress achteraf met andere ogen kunnen bekijken. Daarin zag je wel steeds het beeld van een gevangenis, maar het ging er juist om de sleutel te vinden om die gevangenis open te maken. Als je goed naar de zangers keek, dan kon je zien dat hun houdingen waren gebaseerd op de prenten van William Blake over de bevrijding van de ziel. Het ging me niet alleen om een protest tegen het gevangenissys8 teem in Amerika, maar ook om de spirituele zoektocht van Dostojevski, die in de Siberische strafkampen gevormd werd als schrijver, net als Solzjenitsyn trouwens. In die traditie staat Stravinsky ook. Een gevangenis is niet alleen een gevangenis, het is ook een metafoor voor een worsteling die iemand doormaakt. Maar Nelson Mandela zat werkelijk zesentwintig jaar gevangen en de leiders van de komende generatie zijn gevormd in de gevangenis, dat is hun universiteit. Dat geldt voor veel plaatsen in de wereld. De nieuwe leiders van China moet je nu in de gevangenis zoeken. En ook de Europese leider waar ik de grootste bewondering voor heb, Havel, heeft in de gevangenis gezeten.’ DAT IS AARDIG, om jou een pleidooi voor de gevangenis te horen houden. Vind je het na twee jaar en veel kritische reacties nog wel leuk om in Nederland te werken? 'Nederland is belangrijk omdat het een land is dat een traditie van liberalisme en vrijdenken levend houdt. Ik ben er zeer dankbaar voor dat de regering de cultuur steunt op een manier die in de Verenigde Staten onmogelijk is. Daardoor hebben we een productie als Bijbelse stukken kunnen maken. Dat zou nergens anders ter wereld mogelijk zijn. Dat heeft ook te maken met het bestaan van orkesten als het Asko Ensemble en het Schönberg Ensemble die al jaren lang steun krijgen, zodat er hier een cultuur bestaat waarin deze moeilijke muziek gespeeld kan worden. In Amerika is de cultuur heel erg dun. Kleine projecten kan ik er wel doen, maar de grote kunstinstellingen zijn erg conservatief en bangelijk. Voorlopig ga ik me de volgende drie jaar met één project bezighouden. Volgende maand vertrek ik naar Australië om daar te werken als de nieuwe directeur van het Adelaide Festival in 2002. Dat wordt een festival van het Zuidelijk Halfrond, met Zuid-Afrika, Nigeria, Chili, Brazilië, Indonesië en Zuid-India. Ik hoop dat het een echte discussie wordt over hoe de cultuur van de zuidelijke landen er in de volgende eeuw uit zal zien.’