Schaduw-documentairefestival

B52 en Standing by yourself

Filmdocent Stefan Majakovski programmeert naast het Idfa een schaduw-documentairefestival in De Melkweg in Amsterdam. Zijn initiatief heeft bestaansrecht, getuige bijvoorbeeld de films ‹B52› en ‹Standing by Yourself›.

B52

«Een vijfhonderdponder, voor carpet bombing», zegt een blonde US Airforce-soldaat met een marinierskapsel in Hartmut Bitomsky’s documentaire B52. Beetje gewoontjes, vindt hij. Geef hem maar de kruisraketten waarvan de B52 er twintig aan boord kan hebben. Met of zonder kernkop.

Hij weegt leeg meer dan 95.000 kilo, heeft een spanwijdte van een voetbalveld en haalt met zijn acht straalmotoren van Pratt&Whitney een maximumsnelheid van meer dan duizend kilometer per uur. De b52-bommenwerper is een van de meest geavanceerde, kostbare en effectieve instrumenten van massavernietiging ooit gemaakt. Nog altijd worden ze gebruikt. Vrijwel dagelijks zijn tv-beelden te zien van de Afghaanse hemel waarin heel hoog iets schittert dat witte lijnen trekt. Het volgende shot toont doorgaans een lange reeks enorme explosies op de grond.

De film begint met prachtige, haast verstilde beelden van een van de thuishavens van de B52. Dreigend taxiën de kolossen naar de startbaan. Achter de donkere ramen van de cockpit is de bemanning onzichtbaar; de enorme vleugels buigen diep door en raken haast de grond. Onder de enorme, stompe neus verwacht je scherpe, met bloed besmeurde tanden. De vertrekkende reuzenbommenwerpers lijken nog het meest op een school haaien die zich klaarmaken voor de aanval.

Hartmut Bitomsky (regisseur, producent, schrijver, essayist en oud-docent filosofie te Berlijn) is de maker van onder meer Reichsautobahn, een experimentele documentaire waarin hij aan de hand van de aanleg van Hitlers snelwegen de Duitse samenleving een spiegel voorhield. Op dezelfde manier heeft hij nu de B52 onder handen genomen. Het «vliegende fort» staat model voor de waanzin van de Amerikaanse samenleving, waar miljarden dollars worden geïnvesteerd in wapentechnologie. Om «de beschaving» te verdedigen worden massavernietigingswapens gefabriceerd die elke vorm van beschaving in een mum van tijd tot stof bombarderen.

De B52 werd in 1948 geboren uit de perfide geesten van zeven vliegtuigbouwers van Boeing die door het Amerikaanse ministerie van Defensie werden samengebracht in een luxe hotel. De US Airforce had dringend behoefte aan een langeafstandsbommenwerper die de Sovjet-Unie kon bereiken. Al meer dan veertig jaar is de B52 de ruggengraat van de Amerikaanse luchtmacht. Wanneer ze in de lucht worden bijgetankt, kunnen ze overal ter wereld hun dodelijke lading bezorgen. «De B52 heeft het mogelijk gemaakt dat we hier elke ochtend twee verschillende soorten cornflakes kunnen eten.» En dat is zo ongeveer de diepste filosofie die de pleitbezorgers van de vernietiging in huis hebben.

Merkwaardig genoeg maken de B52-bemanningsleden die in Bitomsky’s film aan het woord komen niet de indruk van sociaal gestoorde miesmuizers. Het zijn juist heel normale mannen. Zelfs de enkele vrouw die even door het beeld flitst, lijkt bij zinnen. De diepere achtergronden van de vernietigingsdrang der bemanningsleden blijven helaas raadselachtig verborgen. Knaagt het? Slapen ze goed?

Misschien kijken ze op tegen kolonel Paul Tibbets die de missie leidde van de Enola Gay. Vanuit deze B29-bommenwerper werd op 15 augustus 1945 Little Man afgeworpen boven Hiroshima. De atoombom doodde ongeveer tweehonderdduizend mensen. «A tremendous accomplishment» noemt Tibbets die daad op zijn website www.theenolagay.com. Zijn B52-opvolgers dropten een verschrikkelijke hoeveelheid explosieven (meer dan tijdens de hele Tweede Wereldoorlog) op Vietnam. Zouden de huidige bemanningen trots zijn op het afwerpen van clusterbommen boven Irak, Kosovo en Afghanistan?

Waarschijnlijk wel, luidt de onrustbarende conclusie. Want de mannen met wie Bitomsky sprak, houden van hun toestellen en hun bommen als van hun eigen modelbouwende, cornflakes etende zonen. (Joeri Boom)

Standing by Yourself
«You’re standing in alley ways and dark places.» Een norse, dikke wijkagent met een grote knuppel onder zijn riem legt drie Amerikaanse tieners uit welke onrechtmatige daad ze plegen. «What’s fucking wrong about that?» De tieners zijn overtuigd van hun gelijk, maar weten ook dat ze aan het kortste eind trekken, altijd. Deemoedig druipen ze af, op zoek naar weer een andere plek om rond te hangen.

Het fenomeen «hangen» beperkt zich niet tot Marokkaanse jongeren in Osdorp of Overtoomse Veld. Onttrokken aan het zicht van nieuwsreporters, romanciers en film makers, is het in de gehele westerse wereld de meest wijdverspreide tijdspassering van adolescenten.

Een van de miljoenen tieners in Amerika nam bij dit eindeloze hangen zijn video recorder mee. Josh Koury uit het oninteressante plaatsje Clinton, ergens in het noorden van de staat New York, portretteerde zijn verveelde, jongere broertje en twee rotzooi trappende maten van hem. We zien ze in Standing by Yourself in dialoog en soms als geïnterviewden, hangend rond de mall, op een parkeerplaats, of maar wat rondrijdend in een aftandse auto van een van hun wanhopige moeders («I am getting sick living like this, and part of it is you»). Hun dope heet Tossen, een sterk alcoholische hoestdrank die ze jatten uit de dorpsdrogisterij. Het drankje is zo smerig dat ze het moeten wegspoelen met appelsap — ook gejat. Maar samen met de pijnstillers en spierontspanners van pa (die niet zonder kan sinds hij «went bezurk after fucking whole Platoon died in front of his eyes») raakt hun bewustzijn ver voorbij het bekrompen Clinton. Hun leven wordt verder bepaald door boeren, winden, vakkundig spuwen en de eeuwige strijd met allerhande autoriteiten. Computers, televisietoestellen of meisjes komen er verder niet aan te pas.

De pukkelige pubers die Koury volgt, verwachten niets van de filmmaker, die zelf immers een van hen is. Daardoor geeft het voyeurisme dat Koury de kijker biedt een volstrekt ander, interessanter inzicht in de menselijke geest dan de geënsceneerde peepshow van Big Brother. Bovendien kan Koury filmen. Hij heeft oog voor onorthodoxe maar dwingende beelden, en met uiterst beperkte middelen haalt hij interessante trucs uit: zo zet hij het geluid van een filmprojector onder zwart-wit gemaakte videobeelden, waarin de schoffies zich plotseling direct tot het publiek wenden. En al is het slechts de registratie van een episode uit de levens van enkele schooljongens, toch is Koury erin geslaagd spanning in de film te brengen. Je wilt weten hoe het afloopt met de energieke, bij vlagen geestige en ingenieuze jongens met hun richtingloze levens.

Vooral Siegfried intrigeert. Nadat hij in de openingsminuten de discussie met de zware agent aanging, wordt hem «sense of justice» toegedicht door het hoofd van zijn school, een ernstige man die als enige in de documentaire de camera van Josh serieus neemt. Kort daarop zien we Siegfried onderuit gezakt bij een mondelinge overhoring, waarin hij na lang nadenken niet tot een antwoord komt op de vraag wat kapitalisme betekent. Aan het slot van de documentaire vertelt hij, inmiddels een hanenkam op het hoofd, met groot ontzag («oh man, it’s great!») over de racistische liedjes die hij gedurende zijn maand detentie leerde. En wanneer niets meer lukt, de wereld tegen hem lijkt te spannen en hij voor de laatste keer van school is geschopt, verzucht hij: «Wish I was a Sex Pistol», naar de gelijknamige band.

Koury heeft niet geprobeerd zijn film «mooi» te maken. Als tiener is hij al dapper genoeg om kunst te zien in zijn eigen rottige en wanhopig saaie leven.

Standing by Yourself is een geweldige ontdekking van de eigenzinnige filmdocent Stefan Majakovski, die zo stoutmoedig was om naast het Idfa, met zijn alom geroemde, maar weinig verrassende keuze, een kleinschalig schaduw-documentairefestival in De Melkweg te programmeren. Alleen al de vondst van Koury’s documentaire geeft dit alternatieve festival meer dan genoeg reden tot bestaan. (Pieter van Os)

Shadow Festival 2001, 22-27 november, reser veringen: tel. + 31 (0)20 5318181

Hartmut Bitomsky, B52, Germany/USA 2001, 108 minuten, vertoning vrijdag 23 november om 18.00 uur in Filmmuseum Cinerama, Marnixstraat 400, Amsterdam

Josh Koury, Standing by Yourself, USA 2001, 57 minuten, vertoning zaterdag 24 november om 20.00 uur in De Melkweg, Lijnbaansgracht 234 a, Amsterdam.

Beide vertoningen in aanwezigheid van de regisseur