VVD zet CDA klem

Balkenende gegijzeld in zijn eigen ambities

De crisis is bezworen. Maar CDA en PvdA wantrouwen elkaar nog steeds. Balkenende zit in een lastig parket. Hij kan niet zomaar terug naar de VVD, omdat prominente liberalen geen heil in hem zien als premier van een centrum-rechts kabinet.

Woensdag, de dag na het kamerdebat over Irak, krijgt CDA-kamerlid Gerda Verburg een mailtje van collega Jet Bussemaker van de PvdA. Of ze even kunnen praten. De twee hebben tijdens de formatie al een aantal besprekingen gehad over sociaal-economische onderwerpen. «Vandaag maar even niet», zegt Gerda Verburg droog.

Verderop, in de gangen van de CDA-fractie, lopen briesende kamerleden. Ze zijn er heilig van overtuigd dat de kwestie-Irak de dag voor het debat aan de onderhandelingstafel was afgestemd. Dat was nodig omdat de oorlog om Irak voor PvdA-leider Wouter Bos een van de belangrijkste verkiezingsthema’s was geweest. Meermaals had hij tijdens de campagne verklaard dat het zinloos zou zijn te gaan formeren met een partij die een oorlog steunt die een schending van de internationale rechtsorde impliceert. Omdat CDA en PvdA de formatie nu niet in gevaar wilden brengen, werden de dag voor het debat met de informateurs allerlei for muleringen doorgenomen en «marges» aan gegeven waarbinnen kon worden geopereerd.

Maar tijdens het debat wordt duidelijk dat de werkelijkheid aan de onderhandelingstafel toch een andere is dan die daarbuiten. Een regiefout die een gevolg lijkt van gebrek aan politieke ervaring aan beide kanten. Op de vraag waarom de kwestie voorafgaande aan het debat niet beter is doorgesproken, antwoordt Bos dat hij niet alles in de achterkamertjes wil regelen.

CDA en PvdA zijn er maandag na uren beraad in geslaagd de crisis om de oorlog te bezweren. Maar daarmee zijn de wonden niet gehecht. Want het was niet de eerste keer tijdens de formatie dat Wouter Bos en Jan Peter Balkenende de werkelijkheid anders beleven. Toen Bos slechts kennis nam van het verzoek van de Amerikanen om Patriots naar Turkije te sturen, dacht het CDA dat hij ermee instemde. Ook de verwachte steun voor Verburg bij de verkiezing van de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer bleef uit.

Bij elk misverstand komen onmiddellijk de machinaties rondom de leiders op gang. Ook al lijken Bos en Balkenende het samen best te kunnen vinden, de mannen en vrouwen daaromheen zorgen voor veel ruis. De entourages betwisten daarbij vooral het leiderschap van de tegenpartij. Zo klagen ze bij de PvdA over de verschillende signalen die over Irak zijn afgegeven door Balkenende en informateur Donner aan de ene kant en door mede-onderhandelaar Maxime Verhagen en minister Jaap de Hoop Scheffer van Buitenlandse Zaken aan de andere kant. Het CDA heeft alleen met Bos te maken, klinkt het bij de PvdA. Wij daarentegen hebben steeds met meerdere CDA’ers te maken en dat zorgt voor misverstanden. Met name vice-fractievoorzitter Verhagen, die zich meestal wat ongenuanceerder uitlaat dan Balkenende, haalt bij de sociaal-democraten regelmatig het bloed onder de nagels vandaan. Onzin, reageert een CDA-onderhandelaar: «Met Wouter Bos zijn juist geen afspraken te maken, omdat hij voortdurend door zijn fractie wordt teruggefloten.»

Zo is er na twee maanden formeren nog steeds geen sprake van vertrouwen tussen de twee partijen. Het wantrouwen wordt gevoed door de ervaringen tijdens acht jaar Paars, toen het CDA knock-out geslagen in de oppositie belandde. PvdA, VVD en D66 genoten daar zichtbaar van. Klaas de Vries sprak over de leegheid van het CDA. Andere PvdA’ers constateerden met enig leedvermaak dat het CDA niet meer was te stoppen op de glijbaan naar beneden. Bij het CDA zijn ze dat nog niet vergeten.

Ook de liberalen behandelden het CDA als oppositiepartij met dédain. Maar Gerrit Zalm en Jan Peter Balkenende wisten die vuiltjes vorig jaar bij het begin van de formatie tijdens een aantal goede gesprekken weg te werken. VVD-kamerlid Frank de Grave, die in de jaren tachtig meemaakte hoe zijn VVD door het machtige CDA in de tang werd genomen, erkende vorig jaar na een aantal weken formeren nadrukkelijk dat het CDA van Balkenende een andere is dan het CDA van Lubbers. Er werd door beide partijen hard gewerkt aan een goede sfeer, overigens ook in de wetenschap dat er geen alternatieve coalitie voorhanden was. Het CDA vond het prettig zaken te doen met de VVD. Hard, maar zakelijk. Met de liberalen kun je tenminste afspraken maken, hoor je christen-democraten nu dagelijks verzuchten. Onderhandelen met de PvdA wordt omschreven als de processie van Echternach: twee stappen vooruit, één stap achteruit.

Fundamenteler dan het gebrek aan vertrouwen zijn de ideologische verschillen tussen het CDA en de PvdA. Hoewel de ideologische veren zijn afgeschud, zit het bij de sociaal-democraten nog altijd in de genen om de overheid via wetten en regels zo veel mogelijk te laten sturen, terwijl de christen-democraten het beleid graag zo veel mogelijk overlaten aan maatschappelijke organisaties. Dit model van zelfregulering sluit gemakkelijker aan bij de VVD, die ook streeft naar een kleine overheid met zo min mogelijk regels.

Het CDA kan echter niets anders dan nostalgisch terugkijken naar de onderhandelingen met de VVD. Zalm weigert tot op heden een alternatief te vormen voor de PvdA. Zijn partij wil niet met een derde partij in het kabinet en bovendien wil een aantal VVD-kopstukken niet nog een keer met Balkenende als premier in zee. Ook al beseffen ze dat zij niet over die keuze gaan, ze twijfelen aan zijn capaciteiten als hoogste bestuurder van het land. Deze geluiden zijn ook tot het CDA doorgedrongen. En dus zit er voor jeune premier Balkenende, die voor zichzelf nog een lange toekomst in het torentje ziet weggelegd, voorlopig niks anders op dan de krachtmeting met de PvdA voort te zetten.

Dat de ergernissen nu bij een kopje koffie zijn uitgepraat, is voor het CDA echter niet voldoende. Het electorale goudhaantje Balkenende kan zich niet nog een keer een instabiel kabinet veroorloven en daarom wordt Bos niet langer op zijn blauwe ogen geloofd. Het vorig jaar nog zo bejubelde dualisme ziet het CDA nu juist met angst en beven tegemoet. Voor verschillende CDA’ers is het een spookbeeld dat Bos, als politiek leider in de Kamer, de globale afspraken die tijdens de formatie zijn gemaakt over bijvoorbeeld de verhoging van de ziektekostenpremies, later bij de uitwerking daarvan uitlegt als een misverstand, omdat ze door zijn fractie niet worden geaccepteerd. Het onderhandelingsteam van het CDA puzzelt daarom op manieren om het onderhandelingsproces aan te passen, zodat ze zeker weten dat het woord van Bos het woord van de PvdA is en dat een afspraak een afspraak is.

Het is niet voor het eerst tijdens deze formatie dat het CDA probeert de onderhandelingen anders te organiseren. Balkenende eiste eind januari op hoge toon dat de PvdA afzag van de wens een tweede informateur te benoemen. Toen die er in de persoon van Frans Leijnse toch kwam, wilden ze dat Bos een vaste onderhandelaar mee zou nemen, die later in het kabinet zitting zou nemen. Bos moest zich bovendien committeren aan een begrotingsevenwicht in 2007, dat wil zeggen aan bezuinigingen van ruim veertien miljard euro.

Maar tot nu toe gedraagt de PvdA van Bos zich autonoom en zelfbewust. In de wetenschap dat de VVD voor de oppositie heeft gekozen, is ze niet van plan zich te onderwerpen aan een «lesje nederigheid van het CDA», zoals een PvdA-kamerlid het noemt. De eisen, die tot op heden niet zijn ingewilligd, worden door sommigen zelfs opgevat als een teken dat het CDA weer bezig is klassiek arrogante machtspolitiek te bedrijven.

Zo wordt Balkenende gegijzeld tussen een onwillige VVD enerzijds en een zelfbewuste PvdA anderzijds. Daarom moeten na twee maanden formeren alle lastige besluiten nog worden genomen. Er liggen lijstjes, intenties en «gemeenschappelijke denkrichtingen». Maar er staat nog geen afspraak zwart op wit.

Wellicht dat de oorlog in Irak bij Bos en Balkenende een gevoel van urgentie doet ontstaan en dat ze nu boven alle incidenten en gevoeligheden zullen uitstijgen. Aan misverstanden en een gebrek aan chemie heeft de kiezer immers geen boodschap. Bos heeft vorige week na het debat over Irak zichzelf én Balkenende opgeroepen leiderschap te tonen. Het wordt tijd. Want sinds 22 januari is dat geen vanzelfsprekendheid geweest.