Media

Bang

De roemruchte rechtsgeleerde en criminoloog Willem Nagel, beter bekend onder zijn literair pseudoniem - en schuilnaam in het verzet - J.B. Charles, was graag in de contramine en nam daarbij geen blad voor de mond. Zo wil het verhaal dat hij bij een openbare lezing iemand uit het publiek, die vroeg: ‘Professor, wat moeten wij doen tegen de toenemende criminaliteit?’ adviseerde een abonnement op een andere krant te nemen. Het lijkt een typische jaren-zeventiganekdote, eindeloos en met smaak opgedist, maar wanneer we de kranten van de laatste weken bezien, lijkt Nagels advies actueler dan ooit.
We zijn bang geworden, zo luidde het algemene oordeel in de dagen na de verstoorde stilte op de Dam. Sociaal-psycholoog Van de Sande stelde in de Volkskrant dat Nederland onmiskenbaar veiliger is geworden, maar dat dit niet zo wordt ervaren. De media spelen daarbij een belangrijke rol, volgens Van de Sande, omdat 'we alles zien, live, tot de echte aanslagen toe’. We zijn met z'n allen zo geconditioneerd dat alledaags gestoord gedrag geïnterpreteerd kan worden als de opmaat voor een aanslag.
De commentaren na het incident op de Dam staan niet op zichzelf. Juist de voorgaande weken waren vergelijkbare stemmen te horen. 'De misdaadparadox’ luidde de kop boven een uitvoerige analyse van de criminaliteitscijfers in de bijlage van NRC Handelsblad: de misdaadstatistieken in Nederland dalen al jaren, maar toch voelt de meerderheid van de bevolking zich onveiliger dan tien jaar geleden. De indruk bestaat dat deze gevoelens vooral worden veroorzaakt door een ogenschijnlijke toename van openlijk geweld, vooral door jongeren, en anderzijds een lagere tolerantiegrens.
Een soortgelijk geluid liet Lonneke van Noije, medewerker van het Sociaal Cultureel Planbureau, half april in de Volkskrant horen: veel mensen denken dat Nederland steeds onveiliger wordt, zelfs wanneer dit niet strookt met hun eigen ervaring. Volgens Van Noije worden deze sentimenten niet alleen gevoed door gebrekkige informatie, maar ook door politici. Veiligheid als thema ligt electoraal immers goed.
En zo blijken we, anno 2010, op het spoor van Nagel te zitten: de beste remedie tegen de toenemende onveiligheid is een abonnement op een andere krant of het overschakelen op een andere zender.
In al zijn eenvoud en steekhoudendheid is het een verleidelijk recept, maar of we er veel mee opschieten is een andere zaak. De heersende perceptie van geweld en criminaliteit lijkt immers minder een gevolg van een gebrekkige of politiek geïnspireerde nieuwsvoorziening dan van een grondige verschuiving in de manier waarop de media vandaag de dag functioneren. Een groot aantal factoren is daarop van invloed geweest, te beginnen met de sterk gegroeide omloopsnelheid van het nieuws en de alomtegenwoordigheid van de media. Dankzij de technologie en de welvaart kunnen met name de audiovisuele media en het web vrijwel direct - of zelfs live - verslag doen van de dramatische gebeurtenissen die zich in de wereld voltrekken. Voeg daarbij de concurrentieslag om lezers en kijkers en de sterke commercialisering, alsmede de grotere aandacht voor de gevolgen voor de betrokkenen, de slachtoffers en hun naasten, en er ontvouwt zich iets als een nieuwe logica - een logica die zich in toenemende mate heeft opgedrongen aan de gebeurtenissen in de wereld.
Precies om die reden werkt Nagels advies niet meer, net zo min als een oproep - hoe sympathiek ook - aan individuele journalisten tot 'meer verantwoordelijkheidsbesef’. De wetten van de nieuwe logica laten zich immers niet zomaar ombuigen of terugdringen. Telkens weer blijkt de druk of drang om zich daarnaar te voegen vrijwel onontkoombaar. Of het nu gaat om een aanslag of een politieke crisis, een kindermoord of een opstootje in Slotervaart, steeds tendeert de berichtgeving in de richting van een voorstelling van de werkelijkheid als drama. 'Wat is er aangrijpender en shockerender dan het echte leven?’ vroeg CNN zich al meer dan tien jaar geleden retorisch af in een promotiefilmpje.
Dat deze logica ook tot een andere - dramatischer - beleving van de werkelijkheid leidt, blijkt niet alleen uit de heersende opvattingen over de huidige samenleving, maar ook uit de vertekening van het beeld van vroeger. De jaren zestig en zeventig worden daarbij voorgesteld als een periode van vrede en veiligheid, in Nederland en daarbuiten - alsof ze nooit hebben plaatsgevonden, de honderd (!) vliegtuigkapingen in 1968-1969, de bloedige aanslagen in Italië, Duitsland en Spanje, de gewelddadige treinkapingen in Nederland, de religieuze terreurdaden in Noord-Ierland, de bezettingen en ontruimingen en vele andere gewelddadige acties en dodelijke incidenten, overal in Nederland en elders in Europa.
Met de heersende medialogica is zoveel brandstof niet meer nodig. Een flinke schreeuw is genoeg.