Twintig jaar Rusland Kritische journalistiek

‘Bang zijn is geen optie’

De Russische journaliste Jelena Milasjina trad in de voetsporen van haar vermoorde collega Anna Politkovskaja. Voor Novaja Gazeta trekt ze het deksel van menige beerput. Hoe kan zij in Rusland werken? ‘Ik weet hoe ik me moet gedragen.’

VLAK NADAT Anna Politkovskaja met kogels in haar lijf dood in de lift van haar flat werd gevonden, nu vijf jaar geleden, bracht Ruslands sterke man Vladimir Poetin een bezoek aan Duitsland. Daar kon hij de microfoons en camera’s niet langer ontwijken. Geprest tot een reactie gaf hij minachtend commentaar. Ach, die Politkovskaja, jullie westerlingen denken dat ze befaamd was, maar in Rusland kende bijna niemand haar en invloed had ze al helemaal niet. Haar gewelddadige dood heeft Rusland meer schade berokkend dan haar geschrijf.
Als een lastige mug die een bloedvlek op het behang had achterlaten, zo beschreef hij haar. Het publiek in West-Europa beschouwde zijn opmerkingen als een typisch staaltje Poetin-cynisme. Cynischer kon haast niet, maar had hij niet meer gelijk dan wij wilden zien?
Jelena Milasjina is in de voetsporen getreden van Anna Politkovskaja. Als journaliste bij de Novaja Gazeta schrijft ze over Tsjetsjenië en de conflicten in de Kaukasus, ze trekt het deksel van menige beerput, is een gedreven reporter en wordt in het buitenland hogelijk gewaardeerd. Maar als ze spreekt over de Russische journalistiek en de impact van kritische media, dan is ze somber. ‘De situatie is er alleen maar slechter op geworden’, zegt ze tijdens een interview in Amsterdam.
Op 14 november was Jelena Milasjina eregast bij het sponsordiner van de Amsterdamse vestiging van Human Rights Watch. In 2009 kreeg ze de Human Rights Watch Alison Des Forges-prijs voor mensenrechtenactivisten en sindsdien is ze een van de beschermelingen van de organisatie. Haar tournee langs Europese en Amerikaanse steden had al beëindigd moeten zijn, maar Amsterdam is er speciaal nog aan toegevoegd. Nederland is een belangrijke handelspartner van Rusland en het leek de organisatoren daarom wel nuttig om de bij het sponsordiner aanwezige ondernemers, politici en andere invloedrijke Nederlanders te laten luisteren naar een moedige Russische reporter. Met als onderliggende boodschap: weet met wie je zaken doet.
Weet, zal Milasjina de Nederlandse sponsors voorhouden, dat de machthebbers in Rusland meedogenloos afrekenen met politieke tegenstanders en dat ze nooit worden bestraft. Weet dat kritische Russische journalisten geïntimideerd, vervolgd en soms vermoord worden.

'HET IS NOG STEEDS niet bekend wie de moord op Politkovskaja heeft besteld en wie hem heeft uitgevoerd’, zegt Milasjina. 'Er is één rechtszaak geweest, waarin twee Tsjetsjeense broers en een medewerker van de veiligheidsdienst FSB terechtstonden en die eindigde met vrijspraak, omdat de schuld niet bewezen kon worden. Dat vonnis werd vernietigd door het Hof. Het onderzoek werd heropend. Men is nu van plan dezelfde lieden te berechten plus de hoofdgetuige van het vorige proces, een man die vroeger bij de politie werkte en nu als organisator van de moord is aangeklaagd.’
Te lang heeft Novaja Gazeta naar haar idee braaf meegewerkt aan het onderzoek. Je kon van meet af aan toch zien dat er opzettelijk een dwaalspoor werd gevolgd? 'De hele tijd probeert het OM de rol van opdrachtgever van de moord in de schoenen te schuiven van Boris Berezovski (naar Engeland uitgeweken oligarch en vijand van Poetin - hr). Officieel ontkennen ze dat ze hem ervan verdenken, maar ze lekken informatie dat hij erachter zit. Andere namen klinken überhaupt niet. Iemand als Ramzan Kadyrov, president van Tsjetsjenië, wordt bij voorbaat uitgesloten. De rechercheurs zeggen categorisch: hij heeft er niets mee te maken. Dat zeggen ze hooggeplaatste ambtenaren na. Nee, Kadyrov is niet de opdrachtgever, dat is onmogelijk.’
Inmiddels doet de hoofdredactie van Novaja Gazeta zelf onderzoek, samen met de advocaten van Politkovskaja’s kinderen. Maar hoe dit verloopt weet Milasjina niet.
Sinds Politkovskaja werd doodgeschoten, zijn er nog drie nauw met haar krant verbonden mensen vermoord. Een van hen was Milasjina’s vriendin Natasja Estemirova, die als staflid van de mensenrechtenorganisatie Memorial in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny werkte. 'Natasja werd op 15 juli 2009 vermoord’, vertelt ze. 'Ik was de dag ervoor vertrokken uit Grozny, ik had bij haar gelogeerd. Ik was er meteen al van overtuigd dat het onderzoek naar haar dood niets zou opleveren. Er werd een spelletje gespeeld met getuigen. We weten waarom ze werd vermoord, wie de opdracht gaf, wie het heeft gedaan, waarom het op dat moment gebeurde, dat weten we precies. Memorial en de Franse mensenrechtenorganisatie FIDH hebben een rapport gepubliceerd waarin is aangetoond dat het OM een versie volgt die niet waar kan zijn. Ik denk dat bij haar moord leden van de Tsjetsjeense politie betrokken zijn. Zij hadden een motief. Vlak voor haar ondergang was Natasja feiten aan het verzamelen over een publieke terechtstelling, een aantal ontvoeringen en moorden. Dat was op een gegeven moment niet meer geheim. Toen oefende de leider van de republiek zware druk uit op Memorial om ermee te stoppen. Natasja was voor Kadyrov een persoonlijke vijand.’
Milasjina hielp mee met het eigen onderzoek van Memorial naar de ontvoering en moord op Estemirova. Het was, stelt ze, niet lastig om de daders te vinden. Maar het was niet de bedoeling om de moord op te lossen. 'Er werd door het Russische OM en de FSB een versie geconstrueerd dat Natasja door rebellen was gedood. Van die rebellen is geen spoor. Niemand is gepakt.’
Op sommige onopgeloste moordzaken waarover veel rumoer is ontstaan, houdt president Medvedev persoonlijk toezicht. Maar dat is voor de bühne, in de praktijk maakt het niets uit, meent Milasjina. 'De situatie wordt eigenlijk met het jaar slechter’, zegt ze. Straffeloze intimidatie en molestatie van journalisten is aan de orde van de dag. Wie op de website kijkt van de Glasnost Defence Foundation (www.gdf.ru) wordt geschokt door de aantallen incidenten. Alleen al in augustus van dit jaar registreerde de organisatie zeven journalisten die waren gemolesteerd, negen journalisten die waren bedreigd, vier gevallen van strafvervolging, drie gevallen van detentie en 22 rechtszaken.
Milasjina: 'Onder Poetin zijn meer dan honderd journalisten vermoord. Voortdurend worden mensen in elkaar geslagen en mishandeld. Ik kan eindeloos veel voorbeelden geven. Michail Bekjetin, hoofdredacteur van de lokale krant Chimki Pravda, legde corruptie bloot bij de aanleg van een omstreden weg door het Chimki-bos. Hij werd zo zwaar mishandeld dat hij een been en een paar vingers moet missen en niet meer kan spreken. De Tataarse journalist Irek Moertazin zat een jaar in een werkkamp vanwege een kritische opmerking op zijn blog over de president van Tatarstan. Hij werkt nu voor onze krant.’ Ze somt meer namen en incidenten op, in een steeds hoger tempo. Dan stopt ze abrupt en concludeert: 'Ach, elke dag kun je een bericht verwachten uit Rusland dat er iemand is vermoord, mishandeld of gevangen gezet omdat hij de machthebbers niet zint.’

HOE KAN zij in Rusland werken? Hoe durft ze naar Tsjetsjenië en de Kaukasus te reizen en zich daar ook nog eens te bemoeien met ontvoeringen, verdwijningen en onopgehelderde moorden? Is dat verantwoord? Ze kennen haar toch als vriendin van Estemirova en collega van Politkovskaja? Hoe gaat dat dan?
Milasjina antwoordt alsof haar een nogal domme vraag is gesteld door een naïeve collega. 'We hebben contacten met de autoriteiten ter plaatse en vragen altijd naar hun standpunt over een kwestie. Ik ken het gebied, ik weet waar ik naartoe ga en naar wie, hoe ik me moet gedragen, ik heb veel vrienden die mij helpen, ik maak gebruik van bepaalde veiligheidsmaatregelen. Het was er gevaarlijk toen het oorlog was. En het is riskant voor mensen die er wonen en duistere zaken onderzoeken, zoals Estemirova.’
Bij het doorvragen over wat het verschil is tussen haar en Politkovskaja, die immers ook niet in Tsjetsjenië woonde, raakt ze geërgerd over zoveel onbegrip. 'Ik ben nog nooit in moeilijkheden gekomen. Ik ben niet aangehouden, niet tegengehouden, niet gevolgd. De machthebbers voelen zich stevig in het zadel zitten. De dood van Natasja Estemirova was de laatste druppel in de emmer van angst. Ze hebben hun doel bereikt. De bevolking is bang, activisten voor mensenrechten zijn gestopt met hun werk.’ En zij loopt daar rond en verzamelt getuigenissen? 'Ik schrijf natuurlijk niet alles op wat ik weet. Ik moet in de eerste plaats denken aan de mensen die in Tsjetsjenië wonen en die ik schade kan berokkenen. Maar ik blijf schrijven over mensenrechtenschendingen, over ontvoeringen, martelingen, moorden.’
En dat kan?
'Ja, dat zeg ik u toch. Vraagt u waarom ze mij niet ook vermoorden? Ik vorm in de huidige omstandigheden geen gevaar. Daarom! De Tsjetsjenen durven haast niets meer te vertellen, ze zijn doodsbang.’
Hoe koppig en onbevreesd ze is, blijkt uit haar relaas over hoe ze de portefeuille van Politkovskaja overnam. Ze vertelt het alsof ze nu eenmaal een burgerplicht heeft te vervullen.
Toen na de dood van Politkovskaja de hoofdredactie van Novaja Gazeta vond dat het te gevaarlijk was om naar Tsjetsjenië te reizen, legde Milasjina zich daar niet bij neer. Weliswaar had ze begrip voor de beslissing van de hoofdredacteur, want vanuit Tsjetsjenië werden rechtszaken aangespannen tegen de krant en kwamen bedreigingen binnen, maar ze vond het toch onacceptabel. 'De hoofdredacteur verklaarde publiekelijk dat de Novaja Gazeta opgehouden was om over Tsjetsjenië te publiceren. Dat vond ik sowieso onjuist. Ik reisde toen zelf naar Tsjetsjenië zonder het de redactie te vertellen. Ik ging ervan uit dat er niemand van ons meer gedood zou worden. Ik had ongelijk, want ze hebben Natasja vermoord, maar ja, als je de hele tijd bang bent dat ze je pakken, dan moet je dit beroep opgeven en iets anders gaan doen. Dan houd je eerst op met een onderwerp en het eind van het liedje is dat je de krant opheft. Bang zijn, dat is geen optie. Er kan echt geen bevel zijn afgegeven om alle verslaggevers van de Novaja Gazeta te vermoorden. Dat zou absurd zijn!’
Ze legt haar standpunt hartstochtelijk uit. 'Je mag niet zwijgen als je collega’s vermoord worden. Als ze worden berecht. Dan besmeur je de nagedachtenis aan de mensen die het leven hebben gelaten om wat ze wisten en wat ze doorgaven. We hebben de situatie uitvoerig geanalyseerd en toen is het verbod ten slotte opgeheven. Het was een paniekreactie, begrijpelijk bij een kleine krant die zulke zware verliezen had geleden. Zes medewerkers in elf jaar om het leven gebracht, dat is veel te veel, alsof het oorlogstijd was.’

NOVAJA GAZETA is voor 51 procent in handen van de redactie en voor 49 procent eigendom van de vroegere sovjetpresident Michail Gorbatsjov en de vroegere geheim agent Alexander Lebedev. Voor multimiljardair en eigenaar van onder andere Russische vliegtuigmaatschappijen Lebedev fungeren kranten niet in de eerste plaats als investering, maar als visitekaartje. In Engeland bezit hij The Independent, The Independent on Sunday en de Evening Standard, hetgeen hem een aardige entree geeft in het Britse establishment. In Rusland laat hij met zijn aandelen van Novaja Gazeta blijken dat hij geen schoothondje van Poetin is. De krant is, zegt Milasjina, altijd onderzoek blijven doen naar corruptie, machtsmisbruik, wanbestuur en misdaden. 'Op Gorbatsjov kan niemand pressie uitoefenen. Gorbatsjov is Gorbatsjov. Hij heeft een speciale positie. Lebedev ligt eruit bij de politieke elite en heeft wat dat betreft niets te verliezen.’
De krant verschijnt driemaal per week in een oplage van tweehonderdduizend exemplaren. Daarnaast wordt de website goed bezocht. Novaja Gazeta doet het niet slecht en groeit zelfs, vertelt Milasjina. Maar in een land met 140 miljoen inwoners maakt ze zich over het bereik en de invloed van haar artikelen en die van haar collega’s weinig illusies.
'De meerderheid is niet geïnformeerd, want volgt alleen de berichtgeving via het eerste en tweede televisiekanaal, die volledig onder controle staan van het Kremlin. Toen in de Moskouse metro een bom ontplofte, had de tv een programma over hoe je de lekkerste bietensoep maakt. Zolang de tv geen instructie krijgt van het Kremlin, zal er geen bericht worden verspreid over de terreuraanslag. Zoals vorig jaar maart, toen zat er tussen de eerste en tweede bomexplosie in de Moskouse metro veertig minuten. Onder de doden van de tweede explosie waren mensen die naar huis hadden gebeld en hadden gevraagd: “Zeg, de metro rijdt niet, is er iets gebeurd?”’
Echte alternatieven voor de staatskanalen zijn er niet. Commerciële tv-zenders brengen voornamelijk zakelijk nieuws en de lokale zenders zijn doorgeefluik van de lokale machthebbers. Lokale kranten doen vaak hun best schandalen en corruptie bloot te leggen, maar worden gemangeld of gesloten. Op internet is weliswaar een aantal sterke bloggers actief, maar zij kunnen de leemte in de vrije berichtgeving niet vullen, vindt Milasjina. 'Ik doe langlopende onderzoeken zoals naar het ongeluk met de onderzeeër Koersk en naar de gijzeling van schoolkinderen in Beslan. Ik ken geen enkele blogger die dat doet. Jarenlang een kwestie volgen en uitzoeken wat er eigenlijk is gebeurd, het beeld volledig inkleuren. Bloggers zijn géén journalisten, ze hebben geen middelen, geen geld. Internet kan een rol spelen bij het organiseren van groepen mensen, maar het vrije woord vervangen - nee! De televisie is het propaganda-instrument van de regering en zal het altijd winnen.’
Ze denkt dat de ruimte om als kritische journalist in Rusland te werken alleen maar kleiner aan het worden is. 'Als ze nu de Novaja Gazeta zouden sluiten, zou ik niet weten waar ik terecht zou kunnen.’
Jonge, opgeleide mensen van haar generatie laten zich geen oor aannaaien, ze weten ongeveer wat er in Rusland gebeurt. Maar een bedreiging voor de machthebbers vormen ze volgens Milasjina niet. 'Poetin heeft de psychologie van een KGB'er, hij regelt het op zijn manier. Jonge mensen kunnen naar het buitenland reizen, ze verdienen niet slecht, ze mogen zich uitdrukken op internet, zelfs af en toe tegen iets protesteren. Vinden jullie het fijn hier te leven? Prima. Vinden jullie het niet fijn? Donder dan maar op, vertrek maar naar het buitenland. Nu wel vaststaat dat Poetin nog weet ik hoe lang aan de macht zal zijn, is de reactie van het denkende deel van de natie: wegwezen, want in Rusland hebben wij geen toekomst. En ze gaan! De achterblijvers passen zich aan. Ze leven ieder voor zich. Vooral niet opvallen. Het is een roulettespel, als de bal niet op jou valt, heb je geluk, en anders ben je de pineut.’
Ze slaakt een diepe zucht. En dan volgt een uitdrukking die Russen zo vaak in een hopeloze toestand gebruiken en die een lichtpunt ergens ver weg in de toekomst situeert: 'Nou ja, dit zullen we ook wel weer overleven.’